پایه دوم-البهجه المرضیه (سیوطی)

البهجه المرضیه (سیوطی)

مشخصات کتاب

سرشناسه: سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، 849 - 911 ق.

عنوان و نام پدیدآور: البهجه المرضیه فی شرح الالفیه[نسخه خطی]/عبدالرحمن بن ابی بکر سیوطی؛ متن از: محمد عبدالله ابن مالک

وضعیت استنساخ: بلده سید محله ازمحال تنکابن: کاتب: به خط محمد جعفر طالقانی، 1122 ق.

مشخصات ظاهری: برگ: 115. سطر: 13 - 17. اندازه سطور: 105 × 160؛ قطع: 180 × 215

یادداشت مشخصات ظاهری: نوع کاغذ: فرنگی آبی و نخودی.

نوع و درجه خط: نسخ.

نوع و تز ئینات جلد:

تیماج قهوه ای، یک لایی، مجدول، ضربی.

تزئینات متن: تا برگ 56 سرفصلها با مرکب قرمز، خط کشی بالای بعضی از کلمات و عبارات با مرکب مشکی و قرمز.

خصوصیات نسخه موجود:

حواشی اوراق: در حاشیه تصحیح شده، حواشی زیادی در رابطه با متن دارد.

معرفی نسخه: رجوع شود به شماره 3011 - 5 (3011/ع) از جلد همین فهرست.

توضیحات نسخه: نسخه بررسی شده. نسخه بسیار کهنه و فرسوده، لبه اوراق اوایل و اواخر نسخه پارگی دارد، عطف از شیرازه جدا و شیرازه اوراق از هم باز است. آثار لک زدگی و جوهر زدگی دیده می شود.

عنوانهای دیگر: الالفیه فی النحو. شرح.

موضوع: ابن مالک، محمد بن عبدالله، 600 - 672 ق. الالفیه - - نقد و تفسیر.

موضوع: زبان عربی - - نحو.

شناسه افزوده: طالقانی، محمد جعفر، قرن 12 ق. کاتب.

شناسه افزوده:

ابن مالک، محمد بن عبدالله، 600 - 672 ق. الالفیه. شرح.

الجزء الاول

خطبه الکتاب

بسم الله الرحمن الرحیم

قال محمد هو ابن مالک

أحمد ربی الله خیر مالک

مصلّیا علی النبی المصطفی

وآله المستکملین الشّرفا

وأستعین لله فی ألفیّه

مقاصد النّحو بها محویّه

تقرّب الأقصی بلفظ موجز

و تبسط البذل بوعد منجز

وتقتضی رضا بغیر سخط

فائقه ألفیّه ابن معطی

وهو بسبق حائز تفضیلا

مستوجب ثنائی الجمیلا

والله یقضی بهبات وافره

لی و له فی درجات الآخره

بسم الله الرحمن الرحیم احمدک اللهم علی نعمک و آلائک و اصلی و اسلم علی محمد خاتم انبیائک و علی آله و اصحابه و التابعین الی یوم لقائک.

اما بعد فهذا شرح لطیف مزجته بالفیه ابن مالک مهذب المقاصد واضح المسالک مبین مراد ناظمها و یهدی الطالب لها الی معالمها حاو لابحاث منها ریح التحقیق تفوح و جامع لنکت لم یسبقه الیها غیره من الشروح و سمیته بالبهجه المرضیه فی شرح الالفیه و بالله استعین انه خیر معین.

قال الناظم بسم الله الرحمن الرحیم قال محمد هو الشیخ الامام ابو عبد الله جمال الدین محمد بن عبد الله ابن مالک الطائی الاندلسی الجیانی الشافعی احمد ربی الله خیر مالک ای اصفه بالجمیل تعظیما له و اداء لبعض ما یجب له و المراد ایجاده لا الاخبار بانه سیوجد مصلیا بعد الحمد ای داعیا بالصلاه ای الرحمه علی النبی هو انسان اوحی الیه بشرع و ان لم یؤمر بتبلیغه فان امر بذلک فرسول ایضا و لفظه بالتشدید من النبوه ای الرفعه لرفعه رتبه النبی صلی الله علیه و آله و سلم علی غیره من الخلق و بالهمزه من النبا ای الخبر لان النبی صلی الله علیه و آله و سلم مخبر عن الله تعالی و المراد به نبینا محمد صلی الله علیه

و آله و سلم المصطفی ای المختار من الناسکما قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم فی حدیث رواه الترمذی و صححه ان الله اصطفی من ولد ابراهیم اسمعیل و اصطفی من ولد اسمعیل بنی کنانه و اصطفی من بنی کنانه قریشا و اصطفی من قریش بنی هاشم و اصطفانی من بنی هاشم و قال فی حدیث رواه الطبرانی ان الله اختار خلقه فاختار منهم بنی آدم ثم اختار بنی آدم فاختار منهم العرب ثم اختار العرب فاختار منهم قریشا ثم اختار قریشا فاختار منهم بنی هاشم ثم اختار بنی هاشم فاختارنی منهم فلم ازل خیارا من خیار و علی آله ای اقاربه المؤمنین من بنی هاشم و المطلب المستکملین الشرفا بفتح الشین بانتسابهم الیه و استعین الله فی نظم ارجوزه الفیه عدتها الف بیت او الفان بناء علی ان کل شطر بیت.

و لا یقدح ذلک فی النسبه کما قیل لتساوی النسب الی المفرد و المثنی کما سیاتی مقاصد النحو ای مهماته و المراد به المرادف لقولنا علم العربیه المطلق علی ما یعرف به اواخر الکلم اعرابا و بناء و ما یعرف به ذواتها صحه و اعتلالا لا ما یقابل التصریف بها ای فیها محویه ای مجموعه تقرب هذه الالفیه لافهام الطالبین الاقصی ای الابعد من غوامض المسائل فیصیر واضحا بلفظ موجز قلیل الحروف کثیر المعنی و الباء للسببیه و لا بدع فی کون الایجاز سببا لسرعه الفهم کما فی رایت عبد الله و اکرمته دون اکرمت عبد الله و یجوز ان تکون بمعنی مع قاله ابن جماعه و تبسط البذل بسکون الذال المعجمه ای العطاء بوعد منجز ای سریع الوفاء و الوعد فی الخیر و

الایعاد فی الشر اذا لم تکن قرینه و تقتضی بحسن الوجازه المقتضیه لسرعه الفهم رضا من قارئها بان لا یعترض علیها بغیر سخط یشوبه فائقه الفیه الامام ابی زکریا یحیی ابن معطی بن عبد النور الزواوی الحنفی و لکن هو بسبق ای بسبب سبقه الی وضع کتابه و تقدم عصره حائز ای جامع تفضیلا لتفضیل السابق شرعا و عرفا و هو ایضا مستوجب ثنائی الجمیلا علیه لانتفاعی بما الفه و اقتدائی به و الله یقضی بهبات ای عطایا من فضله وافره ای زائده و الجمله خبریه ارید بها الدعاء ای اللهم اقض بذلک لی قدم نفسه لحدیث ابی داود کان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم اذا دعا بدء بنفسه و له فی درجات الاخره ای مراتبها العلیه.

الکلام و ما یتألف منه

کلامنا لفظ مفید کاستقم

و اسم و فعل ثمّ حرف الکلم

واحده کلمه و القول عتم

و کلمه بها کلام قد یؤم

بالجرّ و التنوین و النّدا و آل

و مسند للاسم تمییز حصل

بتا فعلت و أتت و یا افعلی

ونون أقبلنّ فعل ینجلی

سواهما الحرف کهل و فی و لم

فعل مضارع یلی لم کیشم

وماضی الأفعال بالتامز و سم

بالنون فعل الأمر إن أمر فهم

والأمر إن لم یک للنون محل

فیه فهو اسم نحوصه وحیّهل

هذا باب شرح الکلام و شرح ما یتالف الکلام منه و هو الکلم الثلاث کلامنا ای معاشر النحویین لفظ ای صوت معتمد علی مقطع فخرج به ما لیس بلفظ من الدوال کالاشاره و الخط و عبر به دون القول لاطلاقه علی الرای و الاعتقاد و عکس فی الکافیه لان القول جنس قریب لعدم اطلاقه علی المهمل بخلاف اللفظ مفید ای مفهم معنی یحسن السکوت علیه کما قاله فی شرح الکافیه و

المراد سکوت المتکلم و قیل السامع و قیل کلیهما و خرج به ما لا یفید کان قام مثلا و استثنی منه فی شرح التسهیل نقلا عن سیبویه و غیره مفید ما لا یجهله احد نحو النار حاره فلیس بکلام و لم یصرح باشتراط کونه مرکبا کما فعل الجزولی کغیره للاستغناء عنه اذ لیس لنا لفظ مفید و هو غیر مرکب.

واشار الی اشتراط کونه موضوعا ای مقصودا لیخرج ما ینطق به النائم و الساهی و نحوهما بقوله کاستقم اذ من عادته اعطاء الحکم بالمثال و قید فی التسهیل المقصود بکونه لذاته لیخرج المقصود لغیره کجمله الصله و الجزاء.

و اسم و فعل ثم حرف هی الکلم التی یتالف منها الکلام لا غیرها کما دل علیه الاستقراء و ذکره الامام علی بن ابی طالب المبتکر لهذا الفن و عطف الناظم الحرف بثم اشعارا بتراخی رتبته عما قبله لکونه فضله دونهما ثم الکلم علی الصحیح اسم جنس جمعی احده و کلمه و هی کما قال فی التسهیل لفظ مستقل دال بالوضع تحقیقا او تقدیرا او منوی معه کذلک و القول عم الکلام و الکلم و الکلمه ای یطلق علی کل واحد منها و لا یطلق علی غیرها.

و کلمه بها کلام قد یؤم ای یقصد کثیرا فی اللغه لا فی الاصطلاح کقولهم فی لا اله الا الله کلمه الاخلاص و هذا من باب تسمیه الشیء باسم جزئه ثم شرع فی علامه کل من الاسم و الفعل و الحرف و بدء بعلامه الاسم لشرفه علی قسیمیه

باستغنائه عنهما لقبوله الاسناد بطرفیه و بالجر و هو اولی من ذکر حرف الجر لتناوله الجر بالحرف و الاضافه قاله فی شرح الکافیه. قلت لکن سیاتی ان

مذهبه ان المضاف الیه مجرور بالحرف المقدر فذکر حرف الجر شامل له الا ان یراعی مذهب غیره فتامل و التنوین المنقسم للتمکین و التنکیر و المقابله و العوض و حده نون تثبت لفظا لا خطا و الندا ای الصلاحیه لان ینادی و ال المعرفه او ما یقوم مقامها کام فی لغه طیء و سیاتی ان ال الموصوله تدخل علی المضارع و مسند ای الاسناد الیه ای بکل من هذه الامور للاسم تمییز ای انفصال عن قسیمیه حصل لاختصاصها به فلا تدخل علی غیره فقوله بالجر متعلق بحصل و للاسم متعلق بتمییز مثال ما دخله ذلک بسم الله الرحمن الرحیم و زید و صه بمعنی طلب سکوت ما و مسلمات و حینئذ و کل و جوار و یا زید و الرجل و ام سفر و انا قمت.

و لا یقدح فی ذلک وجود ما ذکر فی غیر الاسم نحو:

(الام علی لو و لو کنت عالما** باذناب لو لم تفتنی اوائله)

و ایاک و اللو و یا لیتنا نرد الانعام.

و تسمع بالمعیدی خیر من ان تراه لجعل لو فی الاولین اسما و حذف المنادی فی الثالث ای یا قوم و حذف ان المنسبک مع الفعل بالمصدر فی الاخیر ای و سماعک خیر ثم اخذ فی علامه الفعل مقدما له علی الحرف لشرفه علیه لکونه احد رکنی الکلام دونه فقال بتا الفاعل سواء کانت لمتکلم ام مخاطب ام مخاطبه نحو فعلت و بتاء التانیث الساکنه نحو اتت و (من توضا یوم الجمعه فبها و نعمت) و التقیید بالساکنه یخرج المتحرکه اللاحقه للاسماء نحو ضاربه فانها متحرکه بحرکه الاعراب و لا و رب و ثم و یا المخاطبه نحو افعلی و هاتی

و تعالی و تفعلین و نون التاکید مشدده کانت او مخففه

نحو اقبلن و لیکونن فعل ینجلی ای ینکشف و به یتعلق قوله بتا.

و لا یقدح فی ذلک دخول النون علی الاسم فی قوله ا قائلن احضروا الشهودالانه ضروره سواهما ای سوی الاسم و الفعل الحرف و هو علی قسمین مشترک بین الاسماء و الافعال کهل و لا ینافی هذا ما سیاتی فی باب الاشتغال من اختصاصه بالفعل لان ذلک حیث کان فی حیزها فعلقاله الرضی و مختص و هو علی قسمین مختص بالاسماء نحو فی و مختص بالافعال نحو لم.

و الفعل ینقسم الی ثلاثه اقسام مضارع و ماض و امر. و ذکر المصنف علاماتها مقدما المضارع و الماضی علی الامر للاتفاق علی اعراب الاول و بناء الثانی و الاختلاف فی الثالث و قدم المضارع لشرفه بالاعراب فقال فعل مضارع یلی لم کیشم ای یقع بعد لم فانه یقال فیه لم یشم و ماضی الافعال بالتا الساکنه مز عن قسیمیه و کذا بتاء الفاعل قال فی شرح الکافیه و هی علامه تخص الموضوع للمضی و لو کان مستقبل المعنی و سم بالنون المؤکده فعل الامر ان امر فهم مما یقبلها و الامر ای و مفهم الامر بمعنی طلب ایجاد الشیء ان

لم یک للنون المؤکده محل فیه فلیس بفعل بل هو اسم الفعل نحو صه بمعنی اسکت و حیهل مرکب من کلمتین بمعنی اقبل و قابل النون ان لم یفهم الامر فهو فعل مضارع.

تتمه:

اذا دلت کلمه علی حدث ماض و لم تقبل التاء کشتان او علی حدث حاضر او مستقبل و لم تقبل لم کاوه فهی اسم فعل ایضا قاله المصنف فی عمدته

المعرب و المبنی

والاسم منه معرب و

مبنی

لشبه من الحروف مدنی

کالشبه الوضعیّ فی اسمی جئتنا

والمعنویّ فی متی و فی هنا

وکنیابه عن الفعل بلا

تأثر و کافتقار أصّلا

ومعرب الأسماء ما قد سلما

من شبه الحرف کأرض و سما

وفعل أمر و مضی بنیا

وأعربوا مضارعا إن عریا

من نون توکید مباشر و من

نون إناث کیرعن من فتن

وکلّ حرف مستحق للبنا

والأصل فی المبنیّ أن یسکّنا

ومنه ذو فتح و ذو کسر و ضم

کأین أمس حیث و السّاکن کم

والرّفع و النّصب اجعلن اعرابا

لاسم و فعل نحو لن أهابا

والاسم قد خصّص بالجرّ کما

قد خصّص الفعل بأن ینجزما

فارفع بضمّ و انصبن فتحا و جرّ

کسرا کذکر الله عبده یسر

واجزم بتسکین و غیر ما ذکر

ینوب نحو جاأخو بنی نمر

وارفع بواو و انصبنّ بالألف

واجرر بیاء ما من الأسماء أصف

من ذاک ذو إن صحبه أبانا

والفم حیث المیم منه بانا

أبٌ أخٌ حمٌ کذاک و هنّ

والنّقص فی هذا الأخیر أحسن

وفی أبٍ و تالییه یندر

وقصرها من نقصهنّ أشهر

وشرط ذا الاعراب إن یضفن لا

للیاکجا أخو أبیک ذا اعتلا

بالألف ارفع المثنّی وکلا

إذا بمضمرٍ مضافا وصلا

کلتا کذاک اثنان و اثنتان

کابنین و ابنتین یجریان

وتخلف الیا فی جمیعها الألف

جرّا و نصباً بعد فتحٍ قد ألف

وارفع بواوٍ و بیا و اجرر و انصب

سالم جمع عامرٍ و مذنب

وشبه ذین و به عشرونا

وبابه ألحق و الأهلونا

أولو و عالمون علّیّونا

وأرضون شذّ و السّنونا

وبابه و مثل حینٍ قد یرد

ذا الباب و هو عند قوم یطرّد

ونون مجموعٍ و ما به ألتحق

ف افتح و قلّ من بکسره نطق

ونون ما ثنّی و الملحق به

بعکس ذاک استعملوه فانتبه

ومایتا و ألف قد جمعا

یکسر فی الجرّ و فی النّصب معا

کذا أولات و الذی اسماً قد جعل

کأذرعات فیه ذا أیضاً قبل

وجرّ بالفتحه ما لا ینصرف

ما لم یضف أو یک بعد أل ردف

واجعل لنحو یفعلان النّونا

رفعا و تدعین

و تسألونا

وحذفها للجزم و النّصب سمه

کلم تکونی لترومی مظلمه

وسمّ معتلاً من الأسماء ما

کالمصطفی و المرتقی مکارما

فالأوّل الإعراب فیه قدّرا

جمیعه و هو الذی قد قصرا

والثانی منقوصّ و نصبه ظهر

ورفعه ینوی کذا أیضا یجر

وأیّ فعلٍ آخرّ منه ألف

أو واو او یاءّ فمعتلاً عرف

فالألف انوفیه غیر الجزم

وأبد نصب ما کیدعویرمی

والرفع فیهما انوواحذف جازما

ثلاثهنّ تقض حکما لازما

والاسم منه ای بعضه متمکن و هو معرب جار علی الاصل و بعضه الاخر غیر متمکن و هو مبنی جار علی خلاف الاصل و انما یبنی لشبه فیه من الحروف متعلق بقوله مدنی ای مقرب له و احترز به عن غیر المدنی و هو ما عارضه ما یقتضی الاعراب کای فی الاستفهام و الشرط فانها اشبهت الحرف فی المعنی لکن عارضه لزومها الاضافه و یکفی فی بناء الاسم شبهه بالحرف من وجه واحد بخلاف منع الصرف فلا بد من شبهه بالفعل من وجهین و علله ابن الحاجب فی امالیه بان الشبه الواحد

بالحرف یبعده عن الاسمیه و یقربه مما لیس بینه و بین الاسم مناسبه الا فی جنس الاعم و هو کونه کلمه و شبه الاسم بالفعل و ان کان نوعا آخر الا انه لیس فی البعد عن الاسم کالحرف و فهم من حصر المصنف عله البناء فی شبه الحرف فقط عدم اعتبار غیرهو سبقه الی ذلک ابو الفتح و غیره و ان قیل انه لا سلف له فی ذلک

کالشبه الوضعی بان یکون الاسم موضوعا علی حرف واحد او حرفین کما هو الاصل فی وضع الحرف کما فی اسمی جئتنا هما التاء و نا فانهما اسمان و بنیا لشبههما الحرف فیما هو الاصل ان یوضع الحرف علیه و نحو ید و دم اصله ثلاثه و

کالشبه المعنوی بان یکون الاسم متضمنا معنی من معانی الحروف سواء وضع لذلک المعنی حرف ام لا فالاول کما فی متی فانها اسم و بنیت لتضمنها معنی ان الشرطیه و همزه الاستفهام و الثانی کما فی هنا فانها اسم و بنیت لتضمنها معنی الاشاره الذی کان من حقه ان یوضع له حرف لانه کالخطاب و انما اعرب ذان و تان لان شبه الحرف عارضه ما یقتضی الاعراب و هو التثنیه التی هی من خصائص الاسماء و کالشبه الاستعمالی بان

یلزم طریقه من طرائق الحروف کنیابه له عن الفعل فی العمل بلا حصول تاثر فیه بعامل کما فی اسماء الافعال فانها عامله غیر معموله علی الارجح و کافتقار له الی جمله ان اصلا کما فی الموصولات بخلاف < افتقاره الی مفرد کما فی سبحان او افتقار غیر متاصل و هو العارض کافتقار الفاعل للفعل و النکره لجمله الصفه و اعرب اللذان و اللتان لما تقدم

تتمه

من انواع الشبه الشبه الاهمالی ذکره فی الکافیه و مثل له فی شرحها بفواتح السور فانها مبنیه لشبهها بالحروف المهمله فی کونها لا عامله و لا معموله.

و معرب الاسماء اخره لان المبنی محصور بخلافه لانه ما قد سلما من شبه الحرف السابق ذکره کارض و سما بضم السین احدی لغات الاسم و البواقی اسم بضم الهمزه و کسرها و سم بضم السین و کسرها و سما کرضا و قد نظمتها فی بیت و هو:

اسم بضم الاول و الکسر

مع همزه و حذفها و القصر

و فعل امر و مضی بنیا الاول علی السکون ان کان صحیح الاخر و علی حذف آخره ان کان معتلا و الثانی علی الفتح ما لم

یتصل به واو الجمع فیضم او

ضمیر رفع متحرک فیسکن.

و اعربوا علی خلاف الاصل فعلا مضارعا لشبهه بالاسم فی اعتوار المعانی المختلفه علیه کما قاله فی التسهیل و لکن لا مطلقا بل ان عریا من نون توکید مباشر فان لم یعر منه بنی لمعارضه شبهه للاسم بما یقتضی البناء و هو النون المؤکده التی هی من خصائص الافعال و بناؤه علی الفتح لترکیبه معه ترکیب خمسه عشر نحو و الله لاضربن و خرج بالمباشر غیره کان حال بینه و بین الفعل الف الاثنین او واو الجمع او یاء المخاطبه فانه حینئذ یکون معربا تقدیرا و ان عری من نون اناث فان لم یعر منها بنی لما تقدم و بناؤه علی السکون حملا علی الماضی المتصل بها لانهما یستویان فی اصاله السکون و عروض الحرکه فیهما کما قاله فی شرح الکافیه کیرعن من فتن و کل حرف مستحق للبنا وجوبا لعدم احتیاجه الی الاعراب اذ المعانی المفتقره الیه لا تعتوره و نحو:

لیت شعری مسافرُبن ابی عمرو

و لیت یقولها المحزون

علی تجردها من معنی الحرفیه و جذبها الی معنی الاسمیه بدلیل عدم وفائها لمقتضاها.

و الاصل فی المبنی اسما کان او فعلا او حرفا ان یسکنا لخفه السکون و ثقل المبنی و منه ای من المبنی ذو فتح و منه ذو کسر و منه ذو ضم و ذلک لسبب

فذو الفتح کاین و ضرب و واو العطف فالاول حرک لالتقاء الساکنین و کانت فتحه للخفه و الثانی لمشابهته المضارع فی وقوعه صفه و صله و حالا و خبرا تقول رجل رکب جاءنی هذا الذی رکب مررت بزید و قد رکب زید رکب کما تقول رجل یرکب جاءنی الخ و کانت فتحه لما تقدم و الثالث لضروره الابتداء

بالساکن اذ لا یبتدا بساکن اما تعذرا مطلقا کما قال الجمهور او تعسرا فی غیر الالف کما اختاره السید الجرجانی و شیخنا العلامه الکافیجی و کانت فتحه لاستثقال الضمه و الکسره علی الواو و ذو الکسر نحو امس و جیر و انما کسرا علی اصل التقاء الساکنین و ذو الضم نحو حیث و انما ضم تشبیها له بقبل و بعد و قد تفتح للخفه و تکسر علی اصل التقاء الساکنین و یقال حوث مثلث الثاء ایضا و مثال الساکن کم و اضرب و اجل و قد علم مما مثلت به ان البناء علی الفتح و السکون یکون فی الثلاثه و علی الکسر

و الضم لا یکون فی الفعل نعممثل شارح الهادی للفعل المبنی علی الکسر بنحو ش و المبنی علی الضم بنحو رد و فیه نظر هذا و اعلمان الاعراب کما قال فی التسهیل ما جیء به لبیان مقتضی العامل من حرکه او حرف او سکون او حذف و انواعه اربعه رفع و نصب و جر و جزم فمنها ما هو مشترک بین الاسم و الفعل و منها ما هو مختص باحدهما و قد اشار الی ذلک بقوله و الرفع و النصب اجعلن اعرابا لاسم نحو ان زیدا قائم و فعل مضارع نحو یقوم و لن اهابا و الاسم قد خصص بالجر فی هذه العباره قلب ای و الجر قد خصص بالاسم فلا یکون اعرابا للفعل لامتناع دخول عامله علیه و هذا تبیین لای انواع الاعراب خاص بالاسم فلا یکون مع ذکره فی اول الکتاب المقصود به بیان تعریف الاسم تکرارا کما قد خصص الفعل بان ینجزما فلا یجزم الاسم لامتناع دخول عامله علیه فارفع بضم

و انصبن فتحا ای بفتح و جر کسرا ای بکسر کذکر الله عبده یسر مثال لما ذکر و اجزم بتسکین نحو لم یضرب و غیر ما ذکر ینوب عنه نحو جا اخو بنی نمر و قد شرع فی تبیین مواضع النیابه بقوله و ارفع بواو و انصبن بالالف و اجرر بیاء ما من الاسما اصف ای اذکر من ذاک ای من الاسماء الموصوفه ذو و قدمه للزومه هذا الاعراب و لکنه انما یعرف به ان صحبه ابانا ای اظهر و احترز بهذا القید من ذو بمعنی الذی و قیده فی الکافیه و العمده بکونه معربا.

و من الاسماء الفم و فیه لغات تثلیث الفاء مع تخفیف المیم منقوصا او مقصورا و مع تشدیده و اتباعها المیم فی الحرکات کما فعل بعینی امریء و ابنم و انما یعرب بهذا الاعراب حیث المیم منه بانا ای ذهب بخلاف ما اذا لم یذهب منه فانه یعرب بالحرکات علیه اب اخ حم کذاک ای کما تقدم من ذی و الفم فی الاعراب بما ذکر و قید فی التسهیل الحم و هو قریب الزوج بکونه غیر مماثل قروا و قرء و خطا فانه ان ماثل ذلک اعرب بالحرکات و ان اضیف و فیه ان الاب و الاخ قد یشدد آخرهما و هن کذاک و هو کنایه عن اسماء الاجناس و قیل ما یستقبح ذکره و قیل الفرج خاصه و قال فی التسهیل و قد یشدد نونه و النقص فی هذا الاخیر و هو هن بان یکون معربا بالحرکات علی النون احسن من الاتمام قال علی ع \من تعزی بعزاء الجاهلیه فاعضوه بهن ابیه و لا تکنوا و النقص فی اب و

تالییه و هما اخ و حم یندر ای یقل کقوله:

بابه اقتدی عدی فی الکرم

و من یشابه ابه فما ظلم

و قصرها ای اب و اخ و حم بان تکون بالالف مطلقا من نقصهن اشهر کقوله:

ان اباها و ابا اباها

قد بلغا فی المجد غایتاها

و شرط ذا الاعراب المتقدم فی الاسماء المذکوره ان یضفن و الا فتعرب بحرکات ظاهره نحو ان له ابا و له اخ و بنات الاخ و ان تکون الاضافه لا للیا ای لا لیاء المتکلم و الا فتعرب بحرکات مقدره نحو اخی هرون القصص انی لا املک الا نفسی

و اخی و ان تکون مکبره و الا فتعرب بحرکات ظاهره و ان تکون مفرده و الا فتعرب فی حال التثنیه و الجمع اعرابهما کجا اخو ابیک ذا اعتلا فاخو مفرد مکبر مضاف الی ابیک و ابی مفرد مکبر مضاف الی الکاف و ذا مضاف الی اعتلا و قد حوی هذا المثال کون المضاف الیه ظاهرا و مضمرا و معرفه و نکره بالالف ارفع المثنی و هو کما یؤخذ من التسهیل الاسم الدال علی شیئین متفقی اللفظ بزیاده الف او یاء و نون مکسوره فی آخره نح و قال رجلان فخرج نحو زید و القمران و کلا و کلتا و اثنان و اثنتان لعدم دلاله الاول علی شیئین و اتفاق لفظ مدلولی الثانی و الزیاده فی الباقی و ارفع بها ایضا کلا و هو اسم مفرد عند البصریین یطلق علی اثنین مذکرین و انما یرفع بها اذا بمضمر حال کونه مضافا له وصلا نحو جاءنی الرجلان کلاهما فان لم یضف الی مضمر بل الی ظاهر فهو کالمقصور فی تقدیر اعرابه علی آخره و هو الالف نحو

جاءنی کلا الرجلین و کلتا التی تطلق علی اثنین مؤنثین کذاک ای مثل کلا فی رفعها بالالف اذا اضیفت الی مضمر نحو جاءتنی المراتان کلتاهما و فی تقدیر اعرابها علی آخرها ان لم تضف الیه نحو کلتا الجنتین آتت اکلها الکهف.

و اما اثنان و اثنتان بالمثلثه فیهما فهما کابنین و ابنتین بالموحده یعنی کالمثنی الحقیقی فی الحکم یجریان بلا شرط سواء افردا نحو حین الوصیه اثنان المائده ام رکبا نحو اثنتا عشره عینا البقره ام اضیفا نحو اثناک و اثنتاک و اثناکم و اثنتاکم و کاثنتین ثنتان فی لغه تمیم و تخلف الیا فی جمیعها ای جمیع الالفاظ المتقدم ذکرها الالف جرا و نصبا ای فی حالتیهما بعد ابقاء فتح لما قبلها قد الف و الامثله واضحه

فرع: اذا سمی بمثنی فهو علی حاله قبل التسمیه به و ارفع بواو و بیا اجرر و انصب سالم جمع عامر و مذنب و شبه ذین ای مشبههما و هو کل علم لمذکر عاقل خال من تاء التانیث قیل و من الترکیب و کل صفه کذلک مع کونها لیست من باب افعل فعلاء کاحمر حمراء و لا فعلان فعلی کسکران سکری و لا مما یستوی فیه المذکر و المؤنث کصبور و جریح و به ای بالجمع المذکور عشرونا و بابه الی تسعین الحق فی اعرابه السابق و لیس بجمع للزوم اطلاق ثلاثین مثلا علی تسعه لان اقل الجمع ثلاثه و وجوب دلاله عشرین علی ثلاثین لذلکو لیس به و الحق به ایضا جمع تصحیح لم یستوف الشروط و هو الاهلونا لان مفرده اهل و هو لیس علما و لا صفه بل اسم لخاصه الشیء الذی ینسب الیه کاهل الرجل لامراته و ولده

و عیاله و اهل الاسلام لمن یدین به و اهل القرآن لمن یقرؤه و یقوم بحقوقه و قد جاء جمعه علی اهال و الحق به ایضا اسما جمع و هما اولو بمعنی اصحاب و عالمون قیل هو جمع لعالم و رد بان العالمین دال علی العقلاء فقط و العالم دال علیهم و علی غیرهم اذ هو اسم لما سوی الباری تعالی فلا یکون جمعا له للزوم زیاده مدلول الجمع علی مدلول مفرده و الحق به ایضا اسم مفرد و هو علیونا لانه کما قال فی الکشاف اسم لدیوان الخیر الذی دون فیه کل ما عملته الملائکه و صلحاء الثقلین لا جمع و یجوز فی هذا النوع ان یجری مجری حین فیما یاتی و ان تلزمه الواو و یعرب بالحرکات علی النون نحو:

«طال لیلی و بِتُّ کالمجنون

و اعْتَرَتْنی الهموم بالماطرون»

و ان تلزمه الواو و فتح النون نحو:

«و لها بالماطرون اذا

اکل النمل الذی جمعا»

و ارضون بفتح الراء جمع ارض بسکونها شذ اعرابه هذا الاعراب لانه جمع تکسیر و مفرده مؤنث و الحق به ایضا السنونا بکسر السین جمع سنه بفتحها لما ذکر فی ارضین

و بابه و هو کل ثلاثی حذفت لامه و عوض عنها هاء التانیث و لم یتکسر فخرج بالحذف نحو تمره و بحذف اللام نحو عده و بالتعویض نحو ید و بالهاء نحو اسم و بالاخیر نحو شفه و مثل حین فی کونه معربا بالحرکات علی النون مع لزوم الیاء قد یرد ذا الباب ای باب سنین شذوذا کقوله:

«دعانی مِن نَجْدٍ فان سنینَه

لَعِبنَ بنا شیبا و شیَّبنَنَا مُردا»

و هو ای الورُود مثل حین فیما ذکر عند قوم من العرب یطرد ای یستعمل کثیرا و نون

مجموع و ما به التحق فافتح لان الجمع ثقیل و الفتح خفیف فتعادلا و قل من بکسره نطق قال فی شرح الکافیه هو لغه نحو:

«و ما ذا تبتغی الشعراء منی

و قد جاوزت حد الاربعین»

و نون ما ثنی و الملحق به بعکس ذاک ای بعکس نون الجمع و الملحق به استعملوه فانتبه فهی مکسوره و فتحها لغه مع الیاء کقوله:

«علی احْوَذَیَّین استقلّت عشیّهً

فما هی الا لمحه و تغیبُ»

و مع الالف کما هو ظاهر عباره المصنف و صرح به السیرافی کقوله:

«اعرفُ منها الانف د و العینانا

و منخرَینِ اشبها ظبیانا»

و جاء ضمها کقوله:

«یا ابتا ارّقَنی القِذانُ

فالنوم لا تالفُه العینانُ»

و ما بتا و الف مزیدتین قد جمعا مؤنثا کان مفرده او مذکرا و هو معرب خلافا للاخفش یکسر فی الجر و فی النصب معا نحو و خلق الله السموات الجاثیه و رایت سرادقات و اصطبلات کما تقول

نظرت الی السموات و السرادقات و الاصطبلات خلافا للکوفیین فی تجویزهم نصبه بالفتحه و لهشام فی تجویزه ذلک فی المعتل مستدلا بنحو سمعت لغاتهم و اما رفعه فعلی الاصل بالضم کذا ای کجمع المؤنث السالم فی نصبه بالکسره اولات بمعنی صاحبات نحو و ان کن اولات حمل الطلاق و الذی اسما من هذا الجمع قد جعل کاذرعات لموضع بالشام اصله اذرعه جمع ذراع فیه ذا الاعراب ایضا قبل و بعضهم ینصبه بالکسره و یحذف منه التنوین و بعضهم یعربه اعراب ما لا ینصرف و یروی بالاوجه الثلاثه قوله:

«تنوّرتُها من اذرعات و اهلها

بیثرب ادنی دارها نظْر عالی»

و جُرَّ بالفتحه ما لا ینصرف و سیاتی فی بابه ما دام لم یضف او یک بعد ال المعرفه او الموصوله او الزائده او بعد ام ردف فان

کان جر بالکسره نحو مررت باحمدکم و انتم عاکفون فی المساجد البقره کالاعمی و الاصم و نحو رایت الولید بن الیزید مبارکاشدیدا باعباء الخلافه کاهله و ظاهر عباره المصنف انه حینئذ باق علی منع صرفه مطلقا و به صرح فی شرح التسهیل و ذهب السیرافی و المبرد و جماعه الی انه منصرف مطلقاو اختار الناظم فی نکته علی مقدمه ابن الحاجب انه ان زالت منه عله فمنصرف و ان بقیت العلتان فلاو مشی علیه ابن الخباز و السید رکن الدین.

و اجعل لنحو یفعلان و تفعلان النونا رفعا و لتفعلین نحو تدعین و لیفعلون و تفعلون نحو تسالونا و اجعل حذفها ای حذف النون للجزم و النصب حملا له علی الجزم کما حمل علی الجر فی المثنی و الجمع سمه ای علامه فالجزم کلم تکونی و النصب نحو لترومی مظلمه و اما قوله تعالی الا ان یعفون البقره فالواو لام الفعل و النون ضمیر النسوه و الفعل مبنی کما فی یخرجن.

تتمه اذا اتصل بهذه النون نون الوقایه جاز حذفها تخفیفا و ادغامها فی نون الوقایه و الفک و قریء بالثلاثه تامرونی الزمر و قد تحذف النون مع عدم الناصب و الجازم کقوله

«ابیِتُ اسری و تبیتی تدلُکی

وجهَک بالعَنبَرِ و المِسک الزَّکی»

و سم معتلا من الاسماء المتمکنه ما آخره الف کالمصطفی و ما آخره یا نحو المرتقی مکارما فالاول و هو الذی کالمصطفی فی کون آخره الفا لازمه الاعراب فیه قدرا جمیعه علی الالف لتعذر تحریکها و هو الذی قد قصرا ای سمی مقصورا لانه حبس عن الحرکات و القصر الحبس او لانه غیر ممدود قال الرضی و هو اولی لما یلزم علی الاول من اطلاقه علی المضاف الی

الیاء و الثان و هو الذی کالمرتقی فی کون آخره یاء خفیفه لازمه تلو کسره منقوص و نصبه ظهر علی الیاء لخفته و رفعه ینوی ای یقدر فیها لثقل الضمه علی الیاء کذا ایضا یجر بکسره منویه لثقل الکسره علی الیاء و لو قدمه علی المقصور کان اولی قال فی شرح الهادی لانه اقرب الی المعرب لدخول بعض الحرکات علیه.

فرع: لیس فی الاسماء المعربه اسم آخره واو قبلها ضمه الا الاسماء السته حاله الرفع و ای فعل مضارع آخر منه الف نحو یرضی او آخر منه واو نحو یغزو او آخر منه یاء نحو یرمی فمعتلا عرف عند النحاه فالالف انو فیه غیر الجزم و هو الرفع و النصب لما تقدم کزید یخشی و لن یرضی و ابد ای اظهر نصب ما آخره واو کیدعو او ما آخره یاء نحو یرمی لما تقدم کلن یدعو و لن یرمی و الرفع فیهما ای فیما کیدعو و یرمی انو لثقله علیهما کزید یدعو و یرمی و احذف حال کونک جازما للافعال المعتله ثلاثهن کلم یخش و یرم و یغز تقض ای تحکم حکما لازما و قد تحذف فی غیر الجزم حذفا غیر لازم نحو سندع الزبانیه (العلق)

باب النکره. المعرفه

مدخل؛ المعرفه و النکره (الضمیر)

نکره قابل أل مؤثرا

أو واقعّ موقع ما قد ذکرا

وغیره معرفهّ کهم وذی

وهند و ابنی و الغلام و الذی

فما لذی غیبه أو حضور

کأنت و هو سمّ بالضّمیر

و ذو اتصال منه ما لا یبتدا

و لا یلی إلا اختیاراً أبدا

کالیاء و الکاف من ابنی أکرمک

و الیاء و الها من سلییه ما ملک

وکلّ مضمر له البنا یجب

ولفظ ما جرّ کلفظ ما نصب

للرّفع و النّصب و جرّنا صلح

کاعرف فإننا نلنا المنح

و ألفّ و الواو و

النون لما

غاب و غیره کقاما و اعلما

و من ضمیر الرّفع ما یستتر

کافعل أوافق نغتبط إذ تشکر

و ذو إرتفاعٍ و انفصالٍ أنا هو

و أنت الفروع لا تشتبه

وذو انتصابٍ فی انفصالٍ جعلا

إیّای و التفریع لیس مشکلا

وفی اختیارٍ لا یجیء المنفصل

إذ تأتّی أن یجئ المتصل

وصل أو افصل هاء سلنیه و ما

أشبهه فی کنته الخلف أنتمی

کذاک خلتنیه و اتصالا

أختار غیری اختار الانفصالا

وقدّم الأخصّ فی اتصال

وقدّمن ما شئت فی اتفصال

و فی اتحاد الرتبه الزم فصلا

و قد یبیح الغیب فیه وصلا

و قبل یا النّفس مع الفعل التزم

نون وقایهٍ و لیسی قد نظم

ولیتنی فشا و لیتی ندرا

ومع لعلّ اعکس و کن مخیّرا

فی الباقیات و اضطراراً خفّفا

منّی و عنّی بعض من قد سلفا

وفی لدنّی لدنی قلّ و فی

قدنی و قطنی الحذف أیضا قد یفی

نکره قابل ال حال کونه مؤثرا التعریف کرجل بخلاف نحو حسن فان ال الداخله علیه لا تؤثر فیه تعریفا فلیس نکره او لیس بقابل لال لکنه واقع موقع ما قد ذکرا ای ما یقبل ال کذی فانها لا تقبل ال لکنها تقع موقع ما یقبلها و هو صاحب و غیره ای غیر ما ذکر معرفه و هی مضمر کهم و اسم اشاره نحو ذی و علم نحو هند و مضاف الی معرفه نحو ابنی و محلی بال نحو الغلام و موصول نحو الذی و زاد فی شرح الکافیه المنادی المقصود کیا رجل و اختار فی التسهیل ان تعریفه بالاشاره الیه و المواجهه و نقله فی شرحه عن نص سیبویه و زاد ابن کیسان ما و من الاستفهامیتین و ابن خروف ما فی دققته دقا نعما.

الاول من المعارف: الضمیر

فما کان من هذه المعارف موضوعا لذی غیبه ای لغائب تقدم ذکره لفظا او معنی او حکما

او لذی حضور ای لحاضر مخاطب او متکلم کانت و انا و هو سم بالضمیر و المضمر عند البصریین و الکنایه و المکنی عند الکوفیین و لا یرد علی هذا اسم الاشاره لانه وضع لمشار الیه لزم منه حضوره و لا الاسم الظاهر لانه وضع لاعم من الغیبه و الحضور و قد عکس المصنف المثال فجعل الثانی

للاول و الاول للثانی علی حد قوله تعالی یوم تبیض وجوه و تسود وجوه فاما الذین اسودت وجوههم الخ آل عمران ثم الضمیر متصل و منفصل اشار الی الاول بقوله و ذو اتصال منه ما کان غیر مستقل بنفسه و هو الذی لا یصلح لان یبتدا به و لا یصلح لان یلی ای یقع بعد الا اختیارا ابدا و یقع بعدها اضطرارا کقوله:

«و ما نبالی اذا ما کنت جارتنا

ألاّ یجاورنا إلّاکَ دَیّارٌ»

کالیاء و الکاف من نحو قولک ابنی اکرمک و نحو الیاء و الها من قولک سلیه ما ملک و کل مضمر له البنا یجب لشبهه بالحروف فی المعنی لان التکلم و الخطاب و الغیبه من معانی الحروف و قیل فی الافتقار و قیل فی

الوضع فی کثیر و قیل لاستغنائه عن الاعراب باختلاف صیغه و حکاها فی التسهیل الا الاول.

و لفظ ما جر من الضمائر المتصله کلفظ ما نصب منها و ذلک ثلاثه الفاظ یاء المتکلم و کاف الخطاب و هاء الغائب للرفع و النصب و جر بالتنوین لفظ نا الدال علی المتکلم و من معه صلح فالجر کاعرف بنا و النصب نحو فاننا و الرفع نحو نلنا المنح و ما عدا ما ذکر مختص بالرفع و هو تاء الفاعل و الالف و الواو و یاء المخاطبه و نون

الاناث و الف و الواو و النون ضمائر متصله کائنه لما غاب و غیره و المراد به المخاطب کقاما و قاموا و قمن و اعلما و اعلموا و اعلمن و من ضمیر الرفع ما یستتر وجوبا بخلاف ضمیر النصب و الجر

و ذلک فی مواضع فعل الامر کافعل و الفعل المضارع المبدوء بالهمزه نحو اوافق و المبدوء بالنون نحو نغتبط و المبدوء بالتاء نحو اذ تشکر و زاد فی التسهیل اسم فعل الامر کنزال و ابو حیان فی الارتشاف اسم فعل المضارع کاوه و ابن هشام فی التوضیح فعل الاستثناء کقاموا ما خلا زیدا و ما عدا عمروا و لا یکون خالدا و افعل التعجب کما احسن الزیدین و افعل التفضیل ک هم احسن اثاثا مریم و فیما عدا هذه و هو الماضی و الظرف و الصفات یستتر جوازا ثم شرع فی الثانی من قسمی الضمیر و هو المنفصل فقال و ذو ارتفاع و انفصال انا و هو و انت و الفروع الناشئه عن هذه الاصول لا تشتبه و هی نحن و هی و هما و هم و هن و انت و انتما و انتم و انتن قال ابو حیان و قد تستعمل هذه مجروره کقولهم انا کانت و کهو و هو کانا و منصوبه کقولهم ضربتک انت و ذو انتصاب فی انفصال جعلا ایای و التفریع علی هذا الاصل الذی ذکر لیس مشکلا مثاله ایانا ایاک ایاک ایاکما ایاکم ایاکن ایاه ایاها ایاهما ایاهم ایاهن و قد تستعمل مجروره

تنبیه: الضمیر ایا و اللواحق له عند سیبویه حروف تبین الحال و عند المصنف اسماء مضاف الیها.

و فی اختیار لا یجیء الضمیر المنفصل اذا تاتی ان یجیء

الضمیر المتصل لما فیه من الاختصار المطلوب الموضوع لاجله الضمیر فان لم یتات بان تاخر عنه عامله او حذف او کان معنویا او حصر او اسند الیه صفه جرت علی غیر من هی له فصل و یاتی المنفصل مع امکان المتصل فی

الضروره کما سیاتی.

و صل علی الاصل او افصل للطول ثانی ضمیرین اولهما اخص و غیر مرفوع کما فی هاء سلنیه فقل سلنیه و سلنی ایاه و کذا ما اشبهه نحو الدرهم اعطیتکه و اعطیتک ایاه و فی اتصال و انفصال ما هو خبر لکان او احدی اخواتها نحو کنته الخلف انتمی کذاک الهاء من خلتنیه و نحوه فی اتصاله و انفصاله خلاف و اتصالا اختار تبعا لجماعه منهم الرمانی اذ الاصل فی الضمیر الاختصار و لانه وارد فی الفصیحقال صلی الله علیه و آله و سلم \ان یکنه فلن تسلط علیه و الا یکنه فلا خیر لک فی قتله غیری ای سیبویه و لم یصرح به تادبا اختار الانفصالا لکونه فی الصورتین خبرا فی الاصل و لو بقی علی ما کان لتعین انفصاله کما تقدم و قدم الاخص و هو الاعرف علی غیره فی حال اتصال الضمائر نحو الدرهم اعطیتکه بتقدیم التاء علی الکاف اذ ضمیر المتکلم اخص من ضمیر المخاطب و الکاف علی الهاء اذ ضمیر المخاطب اخص من ضمیر الغائب.

و قدمن ما شئت من الاخص و غیره فی حال انفصال الضمیر عند امن اللبس نحو الدرهم اعطیتک ایاه و اعطیته ایاک و لا یجوز فی زید اعطیتک ایاه تقدیم الغائب للبس و فی اتحاد الرتبه ای رتبه الضمیرین بان کانا لمتکلمین او مخاطبین او غائبین الزم فصلا للثانی و قد یبیح الغیب فیه

وصلا و لکن لا مطلقا بل مع وجود اختلاف ما بین الضمیرین

کان یکون احدهما مثنی و الاخر مفردا او نحوه نحو لوجهک فی الاحسان بسط و بهجه انالهماه قفوا اکرم والد و نحو قول الفرزدق بالباعث الوارث الاموات قد ضمنت ایاهم الارض فی دهر الدهاریرالضروره اقتضت انفصال الضمیر مع امکان اتصاله و قبل یا النفس اذا کانت مع الفعل ای متصله به التزم نون وقایه سمیت بذلک قال المصنف لانها تقی الفعل من التباسه بالاسم المضاف الی یاء المتکلم اذ لو قیل فی ضربنی ضربی لالتبس بالضرب و هو العسل الابیض الغلیظ و من التباس امر مؤنثه بامر مذکره اذ لو قلت اکرمی بدل اکرمنی قاصدا مذکرا لم یفهم المراد و قال غیره لانها تقیه من الکسر المشبه للجر للزوم کسر ما قبل الیاء و لیسی بلا نون قد نظم قال الشاعر:

«عددت قومی کعدید الطیس

اذ ذهب القوم الکرام لیسی»

و لا یجیء فی غیر النظم الا بالنون کغیره من الافعال کقولهم علیه رجلا لیسنی بالنون و لیتنی بالنون فشا ای کثر و ذاع لمزیتها علی اخواتها فی الشبه بالفعل یدل علی ذلک سماع اعمالها مع زیاده ما کما سیاتی و فی التنزیل یا لیتنی کنت معهم النساء و لیتی بلا نون ندرا ای شذ قال الشاعر:

«کمنیه جابر اذ قال لیتی

اصادفه و افقد جل مالی»

و مع لعل اعکس هذا الامر فتجریدها من النون کثیر لانها ابعد من الفعل لشبهها بحروف الجر و فی التنزیل لعلی ابلغ الاسباب المؤمن و اتصالها بها قلیل قال الشاعر:

«فقلت اعیرانی القدوم لعلنی

اخط بها قبرا لابیض ماجد»

و کن مخیرا فی الحاق النون و عدمها فی الباقیات ان و ان و کان و لکن

نحو:

«و انی علی لیلی لزار و اننی

علی ذاک فیما بیننا مستدیمها»

و قال الفراء عدم الحاق النون هو الاختیار و اضطرارا خففا نون منی و عنی بعض من قد سلفا من الشعراء فقال:

«ایها السائل عنهم و عنی

لست من قیس و لا قیس منی»

و الاختیار فیهما الحاق النون کما هو الشائع الذائع علی ان هذا البیت لا یعرف له نظیر فی ذلک بل و لا قائل و ما عدا هذین من حروف الجر لا تلحقه النون نحو لی و بی و کذا خلا و عدا و حاشا قال الشاعر:

«فی فتیه جعلوا الصلیب الههم

حاشای انی مسلم معذور»

و الحاق النون فی لدن فیقال لدنی کثیر و به قرء السته من القراء السبعه و تجریدها فیقال لدنی بالتخفیف قل و به قرء نافع و الحاق النون فی قدنی و قطنی بمعنی حسبی کثیر و الحذف ایضا قد یفی قال الشاعر:

«قدنی من نصر الخبیبین قدی

لیس الامام بالشحیح الملحد»

و فی الحدیث قط قط بعزتک یروی بسکون الطاء و بکسرها مع یاء و دونها و یروی قطنی قطنی و قط قط

الثانی من المعارف العلم

العلم

اسمّ یعیّن المسمّی مطلقا

علمه کجعفرٍ و خرنقا

وقرنٍ و عدنٍ و لاحق

وشدقمٍ و هیلهٍ وواشق

واسماً أتی و کنیهً و لقبا

وأخّرن ذا إن سواه صحبا

وإن یکونا مفردین فأضف

حتماً وإلا أتبع ایّ ردف

و منه منقولّ کفضلٍ و أسد

و ذو ارتجال کسعاد وأدد

و جملهّ و ما بمزج رکّباً

ذا إن بغیر ویه تمّ أعربا

وشاع فی الأعلام ذو الإضافه

کعبد شمسٍ و أبی قحافه

ووضعوا لبعض الأجناس علم

کعلم الأشخاص لفظاً و هو عم

من ذاک أمّ عریطٍ للعقرب

وهکذا ثعالهّ للثعلب

ومثله برّه للمبرّه

کذا فجار علمّ للفجره

الثانی من المعارف العلم

و هو علم شخص و علم جنس و بدا بالاول فقال اسم جنس و

هو مبتدا وصف بقوله یعین المسمی و هو فصل یخرج النکرات تعیینا مطلقا فصل یخرج المقید اما بقید لفظی و هو المعرف بالصله و ال و المضاف الیه او معنوی و هو اسم الاشاره و المضمر و خبر قوله اسم قوله علمه ای علم المسمی کجعفر لرجل و خرنقا لامراه من العرب و قرن بفتح القاف و الراء لقبیله من بنی مراد منها اویس القرنی و عدن لبلد بساحل بحر الیمن و لاحق لفرس و شذقم لجمل و هیله لشاه و واشق لکلب و اسما اتی العلم و هو ما لیس کنیه و لا لقبا و کنیه و هی ما صدر باب او ام قیل او ابن او بنت من کنیت ای سترت کالکنایه و العرب یقصد بها التعظیم و لقبا و هو ما اشعر بمدح او ذم قال الرضی و الفرق بینه و بین الکنیه معنی ان اللقب یمدح الملقب به او یذم بمعنی ذلک اللفظ بخلاف الکنیه فانه لا یعظم المکنی بمعناها بل بعدم التصریح بالاسم فان بعض النفوس تانف ان تخاطب باسمها و اخرن ذا ای اللقب ان سواه صحبا و المراد به الاسم کما وجد فی بعض النسخ ان سواها و صرح به فی التسهیل و علله فی شرحه بان الغالب ان اللقب منقول من اسم غیر انسان کبطه و قفه فلو قدم لتوهم السامع ان المراد مسماه الاصلی و ذلک مامون بتاخیره فلم یعدل عنه و شذ تقدیمه فی قوله

«بأنّ ذا الکلب عمرا خیرهم نسبا

ببطن شریان یعوی حوله الذئب»

و اما الکنیه فیجوز تقدیمه علیها و العکس کذا قالوه لکن مقتضی التعلیل المذکور امتناع تقدیمه علیها ایضا فتامل نعم تقدیمها علی الاسم

و عکسه سواء و ان یکونا ای الاسم و اللقب مفردین فاضف الاول الی الثانی حتما عند البصریین نحو هذا سعید کرز ای مسماه کما سیاتی فی الاضافه و اجاز الکوفیون الاتباع و اختاره فی الکافیه و التسهیل و معلوم علی الاول ان جواز الاضافه حیث لا مانع من ال نحو الحارث کرز. و الا ای و ان لم یکونا مفردین بان کانا مرکبین کعبد الله زین العابدین او الاول مرکبا و الثانی مفردا کعبد الله کرز او عکسه کزید انف الناقه اتبع الثانی الذی ردف الاول له فی اعرابه علی انه بدل او عطف بیان و یجوز القطع الی الرفع و النصب بتقدیر هو او اعنی ان کان مجرورا و الی النصب ان کان مرفوعا و الی الرفع ان کان منصوبا کما ذکره فی التسهیل و منه ای من العلم علم منقول الی العلمیه بعد استعماله فی غیرها من مصدر کفضل و اسم عین نحو اسد و صفه کحارث و فعل ماض کشمر لفرس و مضارع کیزید و امر کاصمت لمکان و منه ذو ارتجال لم یسبق له استعمال فی غیر العلمیه او سبق و جهل قولان کسعاد و ادد و منه ما لیس بمنقول و لا مرتجل قال فی الارتشاف و هو الذی علمیته بالغلبه و منه

جمله کانت فی الاصل مبتدا و خبرا او فعلا و فاعلا فتحکی کزید منطلق و تابط شرا.

و منه ما بمزج رکبا بان اخذ اسمان و جعلا اسما واحدا و نزل ثانیهما من الاول منزله تاء التانیث من الکلمه ذا ای المرکب ترکیب مزج ان بغیر لفظ ویه تم کبعلبک اعربا اعراب ما لا ینصرف و قد یضاف و

قد یبنی کخمسه عشر فان ختم بویه بنی لانه مرکب من اسم و صوت مشبه للحرف فی الاهمال و بناؤه علی الکسر علی اصل التقاء الساکنین و قد یعرب اعراب ما لا ینصرف و شاع فی الاعلام المرکبه ذو الاضافه کعبد شمس و هو علم لاخی هاشم بن عبد مناف و ابی قحافه و هو علم لوالد ابی بکر قیل و انما اتی بمثالین و ان کان المثال لا یسئل عنه کما قال السیرافی لیعرفک ان الجزء الاول یکون کنیه و غیرها و معربا بالحرکات و الحروف و ان الثانی یکون منصرفا و غیره و وضعوا لبعض الاجناس لا لکلها علم بالوقف علی السکون علی لغه ربیعه کعلم الاشخاص لفظا فیاتی منه الحال و یمنع من الصرف مع سبب آخر و من دخول الالف و اللام علیه و نعته بالنکره و یبتدا به و هو عم معنی ای مدلوله شائع کمدلول النکره لا یخص واحدا بعینه و لذلک ذکر فی شرح التسهیل انه کاسم الجنس من ذاک اعلام وضعت للاعیان نحو ام عریط فانه علم للعقرب ای لجنسها و هکذا ثعاله فانه علم للثعلب ای لجنسه و مثله ای مثل علم الجنس الموضوع للاعیان علم جنس موضوع للمعانی نحو بره علم للمبره و سبحان علم للتسبیح کذا فجار بالبناء علی الکسر کحذام علم للفجره بسکون الجیم و یسار للمیسره

الثالث من المعارف اسم الاشاره

إسم الإشاره

بذا لمفردٍ مذکّر أشر

بذی وذه تا علی الأنثی اقتصر

وذان تان للمثنّی المرتفع

وفی سواه ذین تین اذکر تطع

وبأولی أشر لجمعٍ مطلقاً

والمدّ أولی ولدی البعد انطقا

بالکاف حرفاً دون لامٍ أو معه

واللام إن قدّمت هاممتنعه

وبهنا أو ههنا أشر إلی

دانی المکان و به الکاف صلا

فی البعد أو بثمّ فه أو

هنّا

أو بهنالک انطقن أو هنّا

الثالث من المعارف اسم الاشاره

و اخره فی التسهیل عن الموصول وضعا مع تصریحه بانه قبله رتبه و حده کما قال فیه ما دل علی مسمی و اشاره الیه بذا لمفرد مذکر عاقل او غیره اشر و بذی و ذه بسکون الهاء و ذه بالکسر و ذهی بالیاء و تی و تا و ته کذه علی الانثی اقتصر فاشر بها الیها دون غیرها و ذان تثنیه ذا بحذف الالف الاولی لسکونها و سکون الف التثنیه یشار بها للمثنی المذکر المرتفع و تان تثنیه تا بحذف الالف لما تقدم یشار بها للمثنی المؤنث المرتفع و انما لم یثن من الفاظ الانثی الا تا حذرا من الالتباس و فی سواه ای سوی المرتفع و هو المنتصب و المنخفض ذین للمذکر و تین للمؤنث اذکر تطع النحاه و باولی اشر لجمع مطلقا سواء کان مذکرا ام مؤنثا عاقلا او غیره و القصر فیه لغه تمیم و المد لغه الحجاز و هو اولی من القصر و حینئذ یبنی علی الکسر لالتقاء الساکنین.

و لدی الاشاره الی ذی البعد زمانا او مکانا او ما نزل منزلته لتعظیم او تحقیر انطقا مع اسم الاشاره بالکاف حال کونها حرفا لمجرد الخطاب دون لام او معه فقل ذاک او ذلک و اختار ابن الحاجب ان ذاک

و نحوه للمتوسط و اللام ان قدمت علی اسم الاشاره ها للتنبیه فهی ممتنعه نحو:

«رایت بنی غبراء لا ینکروننی

و لا اهل هذاک الطراف الممدد»

و تمتنع ایضا مع التثنیه و الجمع اذا ما مد و بهنا او ههنا اشر الی دانی المکان ای قریبه و به الکاف المتقدمه صلا فی البعد فقل هناک او ههناک او بثم بفتح الثاء

المثلثه فه ای انطق و یقال فی الوقف ثمه او هنا بفتح الهاء و تشدید النون او بهنالک انطقن و لا تقل ههنالک او هنا بکسر الهاء و تشدید النون.

تنبیه: ذکر المصنف فی نکته علی مقدمه ابن الحاجب ان هنالک تاتی للزمان مثل هنالک تبلو کل نفس ما اسلفت (یونس)

الرابع من المعارف الموصول

الموصول

موصول الأسماء الذی الأنثی التی

والیا إذا ما ثنّیا لا تثبت

بل ما تلیه أوله العلامه

والنّون إن تشدد فلا ملامه

والنّون من ذین و تین شدّدا

أیضاً و تعویضّ بذاک قصدا

جمع الذی الألی الذین مطلقا

وبعضهم ب الواو رفعاً نطقا

باللات و اللاء التی قد جمعا

واللاء کالذین نزراً وقعا

ومن و ما وأل تساوی ما ذکره

وهکذا ذو عند طیّئ شهر

وکالتی لدیهم ذات

وموضع اللاتی أتی ذوات

ومثل ما ذا بعدما استفهام

أومن إذا لم تلغ فی الکلام

وکلها یلزم بعده صله

علی ضمیرٍ لائقٍ مشتمله

وجملهّ أو شبهها الذی وصل

به کمن عندی الذی ابنه کفل

وصفهّ صریحهّ صله أل

وکونها بمعرب الأفعال قلّ

أیّ کما و أعربت ما لم تضف

وصدور وصلها ضمیرّ انحذف

وبعضهم أعرب مطلقا و فی

ذا الحذف أیّاً غیر أیٍ یقتفی

إن یستطل وصلّ و إن لم یستطل

فالحذف نزرّ و أبوا أن یختزل

إن صلح الباقی لوصلٍ مکمل

والحذف عندهم کثیرّ منجلی

فی عائدٍ متصلٍ إن انتصبت

بفعلٍ أو وصف کمن نرجو یهب

کذاک حذف ما بوصفٍ خفضا

کأنت قاضٍ بعد أمرٍ من قضی

کذا الذی جرّبما الموصول جرّ

کمرّ بالذی مررت فهو برّ

الرابع من المعارف الموصول

و هو قسمان حرفی و اسمی فالحرفی ما اول مع صلته بمصدر و هو ان

و ان و لو و ما و کی و لم یذکره المصنف هنا لانه لا یعد من المعارف و ذکره فی الکافیه استطرادا. فان توصل بالفعل المتصرف ماضیا او مضارعا او امرا و اما نحو و ان لیس للانسان الا

ما سعی النجم و ان عسی ان یکون الاعراف فهی مخففه من الثقیله. و ان توصل باسمها و خبرها و ان خففت فکذلک لکن اسمها یحذف کما سیاتی.

و لو توصل بالماضی و المضارع و اکثر و قوعها بعد ود و نحوه و ما توصل بالماضی و المضارع و بجمله اسمیه بقله. و کی توصل بالمضارع فقط. و اما موصول الاسماء فذکره بالعد فللمفرد المذکر الذی

و فیها لغات تخفیف الیاء و تشدیدها و حذفها مع کسر ما قبلها و سکونه و عدها بعضهم من الموصولات الحرفیه و ضعفه فی الکافیه و للمفرده الانثی التی و فیها ما فی الذی من اللغات و الیا التی فی الذی و التی اذا ما ثنیا لا تثبت بضم اوله للفرق بین تثنیه المعرب و تثنیه المبنی بل ما تلیه الیاء و هو الذال و التاء اوله العلامه ای علامه التثنیه فتفتح الذال و التاء لاجلها.

و النون منهما اذا ثنیا ان تشدد مع الالف و کذا مع الیاءکما هو مذهب الکوفیین و اختاره المصنف فلا ملامه علیک لفعلک الجائز نحو و اللذان یاتیانها منکم النساء ربنا ارنا اللذین فصلت و النون من تثنیه اسمی الاشاره ذین و تین شددا ایضا نحو «فذانک برهانان»

«احدی ابنتی هاتین» و تعویض بذاک التشدید عن الیاء المحذوفه فی الموصول و الالف المحذوفه فی اسم الاشاره قصدا و قد تحذف النون من اللذین و اللتین کقوله:

«ا بنی کلیب ان عمی اللذا

قتلا الملوک و فککا الاغلالا»

و قوله:

«هما اللتا لو ولدت تمیم

لقیل فخر لهم صمیم»

جمع الذی الالی للعاقل و غیره و ندر مجیئها لجمع المؤنث و اجتمع الامران فی قوله:

«و تبلی الالی یستلئمون علی الاؤلی

تراهن یوم الروع کالحداء القبلی»

و فی

قوله کغیره جمع تسامح و للذی ایضا الذین للعاقل فقط و هو بالیاء مطلقا رفعا و نصبا و جرا و لم یعرب فی هذه الحاله مع ان الجمع من

خصائص الاسماء لان الذین کما سبق للعقلاء فقط و الذی عام له و لغیره فلم یجریا علی سنن الجموع المتمکنه و قد یستعمل الذی بمعنی الجمع کقوله تعالی کمثل الذی استوقد نارا البقره و بعضهم بالواو رفعا نطقا فقال:

«نحن الذون صبحوا الصباحا

یوم النخیل غاره ملحاحا»

باللات و اللاتی و اللواتی و اللاء و اللائی و اللوائی التی قد جمعا و اللاء کالذین نزرا ای قلیلا وقعا قال:

«فما آباؤنا بامن منه

علینا اللاء قد مهدوا الحجورا»

و من تساوی ما ذکر من الذی و التی و فروعهما ای تطلق علی ما یطلق علیه بلفظ واحد و هی مختصه بالعالم و تکون لغیره ان نزل منزلته نحو ا سرب القطا هل من یعیر جناحه لعلی الی من قد هویت اطیر او اختلط به تغلیبا للافضل نحو قوله تعالی یسجد له من فی السموات و من فی الارض الحج او اقترن به فی عموم فصل بمن نحو و الله خلق کل دابه من ماء فمنهم من یمشی علی بطنه و منهم من یمشی علی رجلین النور لاقترانه بالعالم فی کل دابه.

و ما ایضا تساوی ما ذکر من الذی و التی و فروعهما و هی صالحه لما لا یعلم و لغیره کما قال فی شرح الکافیه خلاف من لکن الاولی بها ما لا یعلم نحو و الله خلقکم و ما تعملون الصافات و لهذا ذکر کثیر انها مختصه بما لا یعلم عکس من و ذلک وهم و من ورودها فی العالم قوله تعالی فانکحوا

ما طاب لکم من النساء النساء.

و ال ایضا تساوی ما ذکر من الذی و التی و فروعهما و تاتی للعالم و غیره ای علی السواء کما یفهم من عباراتهم و فهم من کلامه انها موصول اسمی و هو کذلک بدلیل عود الضمیر علیها فی نحو قولهم قد افلح المتقی ربه و قال المازنی موصول حرفی و رد بانه لو کان کذلک لانسبک بالمصدر و قال الاخفش حرف تعریف و هکذا ای کمن و ما بعدها فی کونها تساوی الذی و التی و فروعهما ذو عند طییء شهر کما نقله الازهری نحو:

«فان الماء ماء ابی و جدی

و بئری ذو حفرت و ذو طویت»

و یقال رایت ذو فعل و ذو فعلا و ذو فعلت و ذو فعلتا و ذو فعلوا و ذو فعلن و بعضهم یعربهاذکره ابن جنی کقوله:

«فاما کرام موسرون لقیتهم

فحسبی من ذی عندهم ما کفانیا»

و کالتی ایضا لدیهم ای لدی بعضهم کما ذکره فی شرح الکافیه

ذات مبنیه علی الضم نحو و الکرامه ذات اکرمکم الله به و قد تعرب اعراب مسلمات و موضع اللاتی اتی عند بعضهم ذوات مبنیه علی الضم نحو:

«جمعتها من اینق موارق

ذوات ینهضن بغیر سائق»

و قد تعرب اعراب مسلمات تتمه قد تثنی ذو و تجمع فیقال ذوا و ذوی و ذوو و ذوی و یقال فی ذات ذاتا و ذواتا و ذوات و مثل ما فیما تقدم ذا الواقعه بعد ما استفهام او من اختها اذا لم تلغ فی الکلام بان تکون زائده او یصیر المجموع للاستفهام و لم تکن للاشاره کقوله:

«ا لا تسالان المرء ما ذا یحاول

ا نحب فیقضی ام ضلال و باطل»

بخلاف ما اذا الغیت کقولک لما ذا جئت او کانت

للاشاره کقولک:

«ما ذا التوانی» و لم یشترط الکوفیون تقدم ما او من مستدلین بقوله:

«عدس ما لعباد علیک اماره

امنتِ و هذا تحملین طلیق»

و اجیب عنه بان هذا طلیق جمله اسمیه و تحملین حال ای محمولا و قال الشیخ سراج الدین البلقینی یجوز ان یکون مما حذف فیه الموصول من غیر ان یجعل هذا موصولا و التقدیر هذا الذی تحملین علی حد قوله:

«فو الله ما نلتم و ما نیل منکم

بمعتدل وفق و لا متقارب»

ای ما الذی نلتم قال و لم ار احدا خرجه ای و هذا تحملین طلیق علی هذا انتهی و هو حسن او متعین و کلها ای کل الموصولات یلزم بعده صله علی ضمیر یسمی العائد لائق بالموصول مطابق له افرادا و تذکیرا و غیرهما مشتمله و یجوز فی ضمیر من و ما مراعاه اللفظ و المعنی و جمله خبریه خالیه من معنی التعجب معهود معناها غالبا او شبهها و هو الظرف و المجرور اذا کانا تامین الذی وصل الموصول به کمن عندی و الذی فی الدار الذی ابنه کفل و یتعلق الظرف و المجرور الواقعان صله باستقر محذوفا وجوبا و صفه صریحه ای خالصه الوصفیه کاسمی الفاعل و المفعول صله ال بخلاف غیر الخالصه و هی التی غلب علیها الاسمیه کالابطح و کونها توصل بمعرب الافعال و هو الفعل المضارع قل و منه:

«ما انت بالحکم الترضی حکومته

و لا الاصیل و لا ذی الرای و الجدل»

و لیس بضروره عند المصنف قال لانه متمکن من ان یقول

المرُضِی و رد بانه ل و قاله لوقع فی محذور اشد من جهه عدم تانیث الوصف المسند الی المؤنث اما وصلها بالجمله الاسمیه نحو:

«من القوم الرسول الله منهم

لهم دانت رقاب بنی معد»

فضروره

باتفاق ای کما فیما تقدم و قد تستعمل بالتاء للمؤنث و اعربت لما تقدم فی المعرب و المبنی ما دامت لم تضف لفظا و الحال ان صدر وصلها ضمیر مبتدا انحذف

بان کانت مضافه و صدر صلتها مذکورا او غیر مضافه و صدر صلتها محذوفا او مذکورا فان اضیفت و حذف صدر صلتها بنیت قیل لتاکد مشابهتها الحرف من حیث افتقارها الی ذلک المحذوف قلت و هذه العله موجوده فی الحاله الثانیه فیلزم علیها بناؤها فیها علی ان بعضهم قال به قیاسا نقله الرضی و هو یرد نفی المصنف فی الکافیه الخلاف فی اعرابها حینئذ.

ثم بناؤها علی الضم لشبهها بقبل و بعد لانه حذف من کل ما یبینه و مثال بنائها فی الحاله الرابعه قراءه الجمهور ثم لننزعن من کل شیعه ایهم اشد بالضم.

و بعضهم کالخلیل و یونس اعرب ایا مطلقا و ان اضیفت و حذف صدر صلتهاو قد قریء شاذا فی الایه السابقه بالنصب و اولت قراءه الضم علی الحکایه ای الذی یقال فیه ایهم اشد.

و فی ذا الحذف ای حذف صدر الصله الذی هو العائد ایا غیر ای من بقیه الموصولات یقتفی ای یتبع و لکن بشرط لیس فی ای اشار الیه بقوله ان یستطل وصل ای یوجد طویلا نحو و هو الذی فی السماء اله و فی الارض اله الزخرف ای الذی هو فی السماء اله و ان لم یستطل الوصل فالحذف للعائد نزر ای قلیل کقوله:

«من یعن بالحمد لا ینطق بما سفه

و لا یحد عن سبیل المجد و الکرم»

ای بما هو سفه و ابوا ای امتنع النحاه من تجویز ان یختزل ای یقتطع العائد ای یحذف ان صلح الباقی لوصل مکمل کان یکون

جمله

او ظرفا او جارا و مجرورا تاما لانه لا یعلم ا حذف شیء ام لا.

و الحذف عندهم کثیر منجلی فی عائد متصل ان انتصب و کان ذلک النصب بفعل تاما کان او ناقصا او وصف غیر صله الالف و اللام فالمنصوب بالفعل کمن نرجو ای نامل للهبه یهب ای نرجوه و کقوله:

«فاطعمته من لحمها و سنامها

شواء و خیر الخیر ما کان عاجله»

ای ما کانه عاجله کذا قال المصنف خلافا لقوم و المنصوب بالوصف لیس کالمنصوب بالفعل فی الکثره کقوله:

«ما الله مولیک فضل فاحمدنه به

فما لدی غیره نفع و لا ضرر»

ای الذی الله مولیکه فضل فلا یجوز حذف المنفصل کجاء الذی ایاه ضربت و لا المنصوب بغیر الفعل و الوصف کالمنصوب بالحرف کجاء الذی انه قائم و لا المنصوب بصله الالف و اللام کجاء الذی انا الضاربهذکره فی التسهیل کذاک یجوز حذف ما بوصف بمعنی الحال او الاستقبال خفضا باضافته الیه کانت قاض الواقع بعد فعل امر من قضی

اشاره الی قوله تعالی فاقض ما انت قاض طه ای قاضیه فلا یجوز الحذف من نحو جاءنی الذی انا غلامه او مضروبه او ضاربه امس کذا یجوز حذف الضمیر الذی جر بما ای بمثل الحرف الذی الموصول جر لفظا و معنی و متعلقا کمر بالذی مررت ای به فهو بر ای محسن فان جر بغیر ما جر الموصول لفظا کمررت بالذی مررت علیه او معنی کمررت بالذی مررت به علی زید او متعلقا کمررت بالذی فرحت به لم یجز الحذف

الخامس من المعارف المعرف باداه التعریف

المعرّف بأداه التعریف

أل حرف تعریف أو اللام فقط

فنمطّ عرّفت قل فیه النمط

وقد تزداد لازماً کاللات

والآن و الذین ثمّ اللات

ولاضطرارٍ کبنات الأوبر

کذا و طبت النفس یا قیس السّری

وبعض الأعلام علیه

دخلا

للمح ما قد کان عنه نقلا

کالفضل و الحارث و النّعمان

فذکر ذا و حذفه سیّان

وقد یصیر علماً بالغلبه

مضاف أو مصحوب أل کالعقبه

وحذف أل ذی إن تناد أو تضف

أوجب و فی غیرهما قد تحذف

الخامس من المعارف المعرف باداه التعریف

ای بالته ال بجملتها هل هی حرف تعریف او اللام فقط فیه خلاف فالخلیل علی الاول و رجحه المصنف فی شرحی التسهیل و الکافیه فالهمزه همزه قطع و عاملوها معامله الوصل فی الدرج و سیبویه و الجمهور کما قال ابو البقاء فی شرح التکمله علی الثانی فالهمزه اجتلبت للنطق بالساکن و جزم المصنف فی فصل زیاده همزه الوصل بان همزه ال همزه وصل یشعر بترجیحه لهذا القول و لسیبویه قول آخر انها بجملتها حرف تعریف و الالف زائده فنمط عرفت ای اذا اردت تعریفه قل فیه النمط و هو ثوب یطرح علی الهودج و الجمع انماط.

و اعلم ان ال تکون لاستغراق افراد الجنس ان حل محلها کل علی سبیل الحقیقه و لاستغراق صفات الافراد ان حل علی سبیل المجاز و لبیان الحقیقه ان اشیر بها و بمصحوبها الی الماهیه من حیث هی هی و لتعریف

العهد الذهنی و الحضوری و الذکری و قد تزاد لازما بان کان ما دخلت علیه معرفا بغیرها کاللات اسم صنم کان بمکه و الان اسم للزمن الحاضر و هو مبنی لتضمنه معنی ال الحضوریه قیل و هذا من الغریب لکونهم جعلوه متضمنا معنی ال الحضوریه و جعلوا ال الموجوده فیه زائده و بنی علی الحرکه لالتقاء الساکنین و کانت فتحه لیکون بناؤه علی ما یستحقه الظرف و الذین ثم اللاتی جمع التی و هذا علی القول بان تعریف الموصول بالصله و اما علی القول بان

تعریفه باللام ان کانت فیه و بنیتها

فذکر ذا و حذفه سیان ان لم تکن فلیست زائده و تزاد زیاده غیر لازمه بان دخلت لاضطرار کبنات الاوبر فی قول الشاعر:

«و لقد جنیتک اکمؤا و عساقلا

و لقد نهیتک عن بنات الاوبر»

اراد به بنات اوبر و هو ضرب من الکماه کذا و طبت النفس فی قول الشاعر:

«رایتک لما ان عرفت وجوهنا

صددت و طبت النفس یا قیس عن عمرو»

اراد نفسا و قوله السری معناه الشریف تم به البیت و بعض الاعلام المنقوله علیه ال دخلا للمح ما ای لاجل ملاحظه الوصف الذی قد کان عنه نقلا کالفضل یسمی به من یتفاءل بانه یعیش و یصیر ذا فضل و الحارث یسمی به من یتفاءل بانه یعیش و یحرث و النعمان فذکر ذا ای ال و حذفه بالنسبه ای التعریف سیان

و قد یصیر علما بالغلبه مضاف کابن عباس و ابن عمر و ابن مسعود للعبادله او مصحوب ال کالعقبه لایله و المدینه لطیبه و الکتاب لکتاب سیبویه.

ثم الذی صار علما بغلبه الاضافه لا تنزع منه بنداء و لا بغیره کما قال فی شرح الکافیه و حذف ال ذی من الاسم الذی صار علما بغلبتها ان تناد او تضف اوجب نحو یا اعشی و هذه مدینه الرسول و فی غیرهما ای غیر النداء و الاضافه قد تنحذف ال بقله نحو هذا عیوق طالعا

باب المبتداء و الخبر

مدخل؛ الابتداء

مبتدأ زیدّ و عاذرّ خبر

إن قلت زیدّ عاذرّ من اعتذر

وأوّلّ مبتدأ و الثانی

فاعلّ اغنی فی أسارٍ ذان

وقس کاستفهام النفی و قد

یجوز نحو فائزّ أولو الرّشد

والثانی مبتدا و ذا الوصف خبر

إن فی سوی الإفراد طبقاً استقر

ورفعوا مبتدأ بالابتدا

کذاک رفع خبرٍ بالمبتدا

والخبر الجزء المتمّ الفائده

کالله برّ و الأیادی شاهده

ومفرداً یأتی و یأتی

جمله

حاویهً معنی الذی سیقت له

وإن تکن إیّاه معنی اکتفی

بها کنطقی الله حسبی و کفی

والمفرد الجامد فارغّ و إن

یشتقّ فهو ذو ضمیرٍ مستکن

وأبرزنه مطلقاً حیث تلا

ما لیس معناه له محصّلا

وأخبروا بظرفٍ أو بحرف جرّ

ناوین معنی کائنٍ أو استقر

ولا یکون اسم زمانٍ خبرا

عن جثهٍ و إن یفد فأخبرا

ولا یجوز الابتدا بالنّکره

ما لم تفد کعند زیدٍ نمره

وهل فتیً فیکم فما حلّ لنا

ورحلّ من الکرام عندنا

ورغبهّ فی الخیر خیرّ و عمل

برٍّ یزین و لیقس ما لم یقل

والأصل فی الأخبار أن تؤخرا

وجوّزوا التقدیم إذ لا ضررا

فامنعه حین یستوی الجزءان

عرفا و نکرا عادمی بیان

کذا إذا ما الفعل کان الخبرا

أو قصد استعماله منحصرا

أو کان مسندا لذی لام ابتدا

أو لازم الصّدر کمن لی منجدا

ونحو عندی درهمّ ولی وطر

ملتزمّ فیه تقدّم الخبر

کذا إذا عاد علیه مضمر

مما به عنه مبینا یخبر

کذا إذا یستوجب التصدیرا

کأین من علمته نصیرا

وخبر المحصور قدّم أبدا

کما لنا إلا اتباع أحمدا

وحذف ما یعلم جائزّ کما

تقول زیدّ بعد من عندکما

وفی جواب کیف زیدّ قل ندف

فزیدّ استغنی عنه إذ عرف

وبعد لولا غالبا حذف الخبر

حتمّ و فی نصّ یمینٍ ذا استقر

وبعد واو عیّنت مفهوم مع

کمثل کلّ صانعٍ و ما صنع

وقبل حالٍ لا یکون خبرا

عن الذی خبره قد أضمرا

کضربی العبد مسیئاً وأتم

تبیینی الحقّ منوطاً بالحکم

وأخبروا باثنین أو بأکثرا

عن واحدٍ کهم سراهّ شعرا

هذا باب الابتداء

قدم احکام المبتدا علی الفاعل تبعا لسیبویه و بعضهم یقدم الفاعل و ذلک مبنی علی القولین فی ان اصل المرفوعات هل هو المبتدا او الفاعل.

وجه الاول ان المبتداء مبدوء به فی الکلام و انه لا یزول عن کونه مبتدا و ان تاخر و الفاعل تزول فاعلیته اذا تقدم و انه عامل و معمول و الفاعل معمول لیس غیر و وجه الثانی ان عامله

لفظی و هو اقوی من عامل المبتدا المعنوی و انه انما رفع للفرق بینه و بین المفعول و لیس المبتدا کذلک و الاصل فی الاعراب ان یکون للفرق بین المعانی

ثم المبتدا اسم مجرد عن العوامل اللفظیه غیر المزیده مخبر عنه او وصف رافع لمکتفی به فالاسم یعم الصریح و المؤول و القید الاول یخرج الاسم فی بابی کان و ان و المفعول الاول فی باب ظن و الثانی یدخل نحوبحسبک درهم علی ان شیخنا العلامه الکافیجی یری انه خبر مقدم و ان المبتدا درهم نظرا الی المعنی و الثالث یخرج اسماء الافعال و تقیید الوصف بکونه رافعا لمکتفی به یخرج قائم من ا قائم ابوه زید.

اذا علمت ذلک فنزل المثال علی هذا الحد و قل مبتدا زید

و عاذر خبر عنه ان قلت زید عاذر من اعتذر لانطباق الحد علیه و اول مبتدا و الثانی فاعل او نائب عنه اغنی المبتدا عن الخبر فی کل وصف اعتمد علی استفهام و رفع ظاهرا او ضمیرا بارزا نحو ا سار ذان و قس علی هذا المثال نحو کیف جالس الزیدان و ا مضروب العمران و لا یجوز کونه مبتدا اذا رفع ضمیرا مستترا فی نحو قاعد فی ما زید قائم و لا قاعد و کاستفهام فی اعتماد الوصف علیه النفی نحو:

«خلیلی ما واف بعهدی انتما

اذا لم تکونا لی علی من اقاطع»

و غیر قائم الزیدان و ما مضروب العمران و قد قال الاخفش و الکوفیون یجوز کون الوصف مبتدا و له فاعل یغنی عن الخبر من غیر اعتماد علی استفهام و لا نفی نحو فائز ای ناج اولو الرشد بفتحتین ای اصحاب الهدی و الثانی و هو ما بعد

الوصف مبتدا مؤخر و ذا

الوصف بالرفع خبر عنه مقدم علیه ان فی سوی الافراد و هو التثنیه و الجمع السالم طبقا ای مطابقا لما بعده استقر هذا الوصف نحو ا قائمان الزیدان و ا قائمون الزیدون.

و لا یجوز کون هذا الوصف مبتدا و ما بعده فاعل لانه اذا اسند الی الظاهر تجرد من علامه التثنیه و الجمع کالفعل فان تطابقا فی الافراد نحو ا قائم زید جاز کون ما بعد الوصف فاعلا سد مسد الخبر و کونه مبتدا مؤخرا و الوصف خبرا مقدما و الجمع المکسر کالمفرد و کذا الوصف المطلق علی المفرد و المثنی و المجموع بصیغه واحده نحو ا جنب الزیدان و رفعوا مبتدا بالابتدا و هو کونه معری من العوامل اللفظیه و قیل

جعل الاسم اولا لیخبر عنه کذاک رفع خبر بالمبتدا وحده علی الصحیح الذی نص علیه سیبویه لانه طالب له و قیل بالابتداء لانه اقتضاهما فعمل فیهما و رد بان اقوی العوامل و هو الفعل لا یعمل رفعین فما لیس اقوی اولی و قیل بالابتدا و المبتدا و قال الکوفیون ترافعا ای کل منهما رفع الاخر و له نظائر فی العربیه و الخبر هو الجزء المتم الفائده مع مبتدا غیر الوصف کالله بر ای محسن بعباده و الایادی ای النعم شاهده له و مفردا یاتی الخبر و المراد به ما للعوامل تسلط علی لفظه فیشمل ما لا معمول له کهذا زید و ما عمل الجر کزید غلام عمرو او الرفع کزید قائم ابوه او النصب کهذا ضارب ابوه عمرا و یاتی جمله بشرط ان تکون حاویه معنی المبتدا الذی سیقت له ای اسما بمعناه یربطها به لاستقلال الجمله و هو اما ضمیر

موجود کزید قام ابوه او مقدر کالبر قفیز بدرهم ای منه او اسم اشیر به الیه نحو و لباس التقوی ذلک خیر الاعراف و یغنی عن الرابط تکرار المبتدا بلفظه کالحاقه ما الحاقه الحاقه و او عموم فی الخبر یدخل تحته المبتدا نحو ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات انا لا نضیع اجر من احسن عملا الکهف و ان تکن الجمله ایاه معنی اکتفی المبتدا بها عن الرابط کنطقی ای

منطوقی الله حسبی و کفی و الخبر المفرد الجامد و المراد به کما قال فی شرح الکافیه ما لیس صفه تتضمن معنی فعل و حروفه فارغ ای خال من الضمیر عند البصریین لان تحمل الضمیر فرع عن کون المتحمل صالحا لرفع ظاهر علی الفاعلیه و ذلک مقصور علی الفعل او ما هو فی معناه و ذهب الکوفیون الی انه یتحمله و ان یشتق الخبر المفرد او یؤول بمشتق کهذا اسد ای شجاع فهو ذو ضمیر مستکن ای مستتر فیه.

هذا اذا لم یرفع ظاهرا فان رفعه لم یتحمل و ان جری علی من هو له و الا فله حکم ذکره بقوله و ابرزنه ای الضمیر وجوبا مطلقا سواء

امن اللبس ام لم یؤمن حیث تلا ای وقع ذلک الوصف بعد ما ای مبتدا لیس معناه ای معنی ذلک الوصف له ای للمبتدا محصلا بل کان محصلا لغیره ای کان وصفا جاریا علی غیر من هو له کزید عمرو ضاربه هو و زید هند ضاربها هو و اجاز الکوفیون الاستتار اذا امن اللبس و اختاره المصنف فی الکافیه

و اخبروا عن المبتدا بظرف نحو و الرکب اسفل منکم الانفال او بحرف جر مع مجروره ک الحمد لله فاتحه الکتاب حال کونهم ناوین ای مقدرین

له متعلقا اسم فاعل او فعلا هو الخبر فی الحقیقه و لا یکون الا کائنا او استقر او ما فیه معنی کائن او استقر کثابت و وجد و نحوهما.

فرع یجب حذف هذا المتعلق و شذ التصریح به فی قوله:

«لک العز ان مولاک عز و ان یهن

فانت لدی بحبوحه الهون کائن»

ثم ان قدر اسم فاعل و هو اختیار المصنف لوجوب تقدیره اتفاقا بعد اما و اذا المفاجاه لامتناع ایلائهما الفعل فهو من قبیل المفرد و ان قدر فعلا و هو اختیار ابن الحاجب لوجوب تقدیره فی الصله فواضح انه من قبیل الجمله و لا یخفی ان اجراء الباب علی سنن واحد اولی من الالحاق بباب آخر.

و اعلم ان اسم الزمان یکون خبرا عن الحدث نحو القتال یوم

الجمعه لان الاحداث متجدده ففی الاخبار عنها به فائده و هی تخصیصها بزمان دون زمان و لا یکون اسم زمان خبرا عن مبتدا جثه فلا یقال زید یوم الجمعه و ان یفد الاخبار به بان کان المبتدا عاما و الزمان خاصا او کان اسم الذات مثل اسم المعنی فی وقوعه وقتا دون وقت فاخبرا کنحن فی شهر کذا و الورد فی ایار و لا یجوز الابتدا بالنکره ما دام الابتداء بها لم تفد لانه لا یخبر الا عن معروف فان افاد جاز.

و تحصل الفائده بامور احدها ان یتقدم الخبر و هو ظرف او مجرور مختص کعند زید نمره و فی الدار رجل و الثانی ان یتقدمها استفهام نحو هل فتی فیکم.

و الثالث ان یتقدمها نفی نحو ان لم تکن خلیلنا فما خل لنا و الرابع ان تکون موصوفه بوصف اما مذکور نحو رجل من الکرام عندنا او مقدر کشر اهر

ذا ناب ای عظیم علی احد التقدیرین و کذا ان کان فیها معنی الوصف نحو رجیل عندنا ای رجل حقیر او کانت خلفا من موصوف کمؤمن خیر من کافر

و الخامس ان تکون عامله فیما بعدها نحو رغبه فی الخیر خیر و السادس ان تکون مضافه نحو عمل بر یزین و لیقس علی ما ذکر ما لم یقل بان یجوز کل ما وجد فیه الافاده کان یکون فیها معنی التعجب کما احسن زیدا او تکون دعاء نحو سلام علی آل یاسین الصافات و ویل للمطففین المطففین او شرطا کمن یقم اقم معه او جواب سؤال کرجل لمن قال من عندک او عامه ککل یموت او تالیه لاذا الفجائیه کخرجت فاذا اسد بالباب او لواو الحال کقوله:

«سرینا و نجم قد اضاء فمذ بدا

محیاک اخفی ضوؤه کل شارق»

و قد توجد الافاده دون شیء مما ذکر کقولک شجره سجدت و تمره خیر من جراده

و الاصل فی الاخبار ان تؤخرا لانها وصف فی المعنی للمبتدآت فحقها التاخیر کالوصف و جوزوا التقدیم لها علی المبتدآت اذ لا ضررا حاصل بذلک و فهم من کلامه ان الاصل فی المبتدآت التقدیم فامنعه ای تقدیم الخبر حین یستوی الجزءان عرفا و نکرا بشرط ان یکونا عادمی بیان نحو زید صدیقک للالتباس فان کان ثم قرینه جاز کقوله:

«بنونا بنو ابنائنا و بناتنا

بنوهن ابناء الرجال الاباعد»

کذا یمتنع تقدیم الخبر اذا ما الفعل الرافع لضمیر المبتدا المستتر کان هو الخبرا نحو زید قام للالتباس المبتدا بالفاعل فان رفع ضمیرا بارزا جاز التقدیم نحو قاما الزیدان و اسروا النجوی الذین

ظلموا الانبیاء کذا قیل و اعترضه والدی رحمه الله فی حاشیته علی شرح ابن الناظم بان الالف تحذف لالتقاء الساکنین

فیقع اللبس بالفاعل. او قصد استعماله ای الخبر منحصرا یعنی محصورا فیه کانما زید شاعر و ما زید الا شاعر ای لیس غیر فلا یجوز التقدیم لئلا یتوهم عکس المقصود و شذ:

«فیا رب هل الا بک النصر یرتجی

علیهم و هل الا علیک المعول»

و ان لم یوهم عکس المقصود او کان الخبر مسندا لذی ای لمبتدا فیه لام ابتداء نحو لزید قائم فلا یجوز التقدیم لان لها صدر الکلام و لو ترکه لفهم مما بعده او کان مسندا لمبتدا لازم الصدر بنفسه او بسبب

کمن لی منجدا و فتی من وافد و اذا کان المبتدا نکره و الخبر ظرفا او مجرورا او جمله کما فی شرح التسهیل نحو عندی درهم و لی وطر و قصدک غلامه رجل فاعلم انه ملتزم فیه تقدم الخبر لانه المسوغ للابتداء بالنکره کذا یجب تقدیم الخبر اذا عاد علیه ای علی ملابسه مضمر مما ای مبتدا به عنه مبینا یخبر نحو فی الدار صاحبها اذ لو اخر لعاد الضمیر علی متاخر لفظا و رتبه.

تنبیه عباره ابن الحاجب فی هذه المساله او لمتعلقه ضمیر فی المبتدا قال المصنف فی نکته علی مقدمه ابن الحاجب هذه عباره قلقه علی المتعلم و ل و قال او کان فی المبتدا ضمیر له کفاه انتهی.

و انت تری ما فی عباره المصنف هنا من القلاقه و کثره الضمائر

المقتضیه للتعقید و عسر الفهم و کان یمکنه ان یقولکما فی الکافیه:

«و ان یعد لخبر ضمیر

من مبتدا یوجب له التاخیر»

کذا یجب التقدیم اذا کان الخبر یستوجب التصدیرا کالاستفهام کاین من علمته نصیرا و خبر المبتدا المحصور فیه قدم ابدا کما لنا الا اتباع احمدا ص اذ لو اخر و قیل ما اتباع

احمد الا لنا اوهم الانحصار فی الخبر و حذف ما یعلم من المبتدا و الخبر جائز فحذف الخبر کما تقول زید بعد قول السائل من عندکما و فی جواب قول سائل کیف زید احذف المبتدا و قل دنف ای مریض فزید المبتدا استغنی عنه اذ عرف و بعد لو لا الامتناعیه غالبا ای فی القسم الغالب منها اذ هی علی قسمین قسم یمتنع فیه جوابها بمجرد وجود المبتدا بعدها و هو الغالب و قسم یمتنع لنسبه الخبر الی المبتدا و هو قلیل فالاول حذف الخبر منه حتم نحو لو لا زید لاتیتک ای موجود و الثانی حذفه جائز ان دل علیه دلیل بخلاف ما اذا لم یدل نحو قوله ص \لو لا قومک حدیثو عهد بالاسلام لهدمت الکعبه و جعلت لها بابین تتمهکلو لا فیما ذکر لو ما کما صرح به ابن النحاس و فی المبتدا الواقع نص یمین ذا ای حذف الخبر وجوبا استقر نحو لعمرک لافعلن ای قسمی فان لم یکن نصا فی الیمین لم یجب الحذف و کذا یجب الحذف اذا وقع بعد المبتدا واو قد عینت مفهوم مع و هو المصاحبه کمثل کل صانع و ما صنع ای مقترنان فان لم تکن الواو نصا فی المعیه لم یجب الحذف نحو تمنوا لی الموت الذی یشعب الفتی و کل امریء و الموت یلتقیان و کذا اذا کان المبتدا مصدرا او مضافا الی مصدر و هو قبل حال لا یصلح ان یکون خبرا عن المبتدا الذی خبره قد اضمرا فالمصدر کضربی العبد مسیئا فمسیئا حال سدت مسد الخبر المحذوف وجوبا و الاصل حاصل اذا کان او اذ کان مسیئا فحذف حاصل ثم الظرف

و المضاف الی المصدر نحو اتم تبیینی الحق منوطا بالحکم فاتم مبتدا مضاف الی المصدر و منوطا حال سد مسد الخبر و تقدیره کما تقدم و خرج بتقیید الحال بعدم صلاحیتها للخبریه ما یصلح لها فالرفع فیه واجب نحو ضربی زیدا شدید.

تنبیه یجب حذف المبتدا فی مواضع احدها اذا اخبر عنه بنعت مقطوع کمررت بزید الکریم کما ذکره فی آخر باب النعت.

الثانی اذا اخبر عنه بمخصوص نعم کنعم الرجل زید کما ذکره فی باب نعم.

الثالث اذا اخبر عنه بمصدر بدل من اللفظ بفعله کصبر جمیل ای صبری.

الرابع اذا اخبر عنه بصریح القسم نحو فی ذمتی لافعلن ای یمین ذکرهما فی الکافیه و اخبروا باثنین ای بخبرین او باکثرا من اثنین عن مبتدا واحد سواء کان الاثنان فی المعنی واحدا کالرمان حلو حامض ای مز ام لم یکن کهم سراه شعرا و نحو:

«من یک ذا بت فهذا بتی

مقیظ مصیف مشتی»

و یجوز الاخبار باثنین عن مبتداین نحو زید و عمرو کاتب و شاعر.

و لما فرغ المصنف من ذکر الابتداء و ما یتعلق به شرع فی نواسخه و هی سته

کان و أخواتها

ترفع کان المبتدا اسماً و الخبر

تنصبه ککان سیداً عمر

ککان ظلّ بات أضحی أصبحاً

أمسی و صار لیس زال برجا

فتئ و انفکّ و هذی الأربعه

لشبه نفی أو لنفی متبعه

ومثل کان دام مسبوقاً بما

کأعط ما دمت مصیباً درهماً

وغیر ماضٍ مثله قد عملا

إن کان غیر الماض منه استعملا

وفی جمیعها توسّط الخبر

أجز و کلّّ سبقه دام حظر

کذاک سبق خبرٍ ما النافیه

فجیء بها متلوّهً لا تالیه

ومنع سبق خبرٍ لیس اصطفی

وذو تمام ما برفعٍ یکتفی

وما سواه ناقصّ و النقص فی

فتیء لیس زال دائماً قفی

ولا یلی العامل معمول الخبر

إلا إذا ظرفاً أتی أو حرف جرّ

ومضمر الشان

اسماً انو ان وقع

موهم ما استبان أنّه امتنع

وقد تزداد کان فی حشو کما

کان أصحّ علم من تقدّما

ویحذفونها و یبقون الخبر

وبعد إن و لو کثیراً ذا اشتهر

وبعد أن تعویض ما عنها ارتکب

کمثل أمّا أنت برّا فاقترب

ومن مضارعٍ لکان منجزم

تحذف نونّ و هو حذفّ ما التزم

الاول کان و اخواتها

ترفع کان المبتدا حال کونه اسما لها و الخبر تنصبه خبرا لها ککان سیدا عمر ککان فیما ذکر ظل بمعنی اقام نهارا و بات بمعنی اقام لیلا و اضحی و اصبحا و امسی بمعنی دخل فی الضحی و الصباح و المساء و صار بمعنی تحول و لیس و هی لنفی الحال و قیل مطلقا و زال بمعنی انفصل و المراد بها التی مضارعها یزال لا التی مضارعها یزول او یزیل و کذلک برحا بمعنی زال و منه البارحه للیله الماضیه و فتیء و انفک و هذی الاربعه الاخیره شرط اعمالها ان تکون لشبه نفی و هو النهی و الدعاء او لنفی متبعه و مثل کان دام بمعنی بقی و استمر لکن بشرط ان یکون مسبوقا بما المصدریه الظرفیه کاعط ما دمت مصیبا درهما و قد یستعمل بعض هذه الافعال بمعنی بعضها فیستعمل کان و ظل و اضحی و اصبح و امسی بمعنی صار نحو و فتحت السماء فکانت ابوابا النبا و ظل وجهه مسودا النحل.

تتمه: الحق بصار افعال بمعناها و هی آض و رجع و عاد و

استحال و قعد و حار و جاء و ارتد و تحول و غدا و راح ذکرها فی الکافیه.

و اعلم ان هذه الافعال علی اقسام ماض له مضارع و امر و مصدر و وصف و هو کان و صار و ما بینهما و ماض

له مضارع دون امر و وصف دون مصدر و هو زال و اخواته و ماض لا مضارع له و لا امر و لا مصدر و لا وصف و هو لیس و دام و غیر ماض مثله قد عملا ان کان غیر الماض منه استعملا نحو لم اک بغیا مریم قل کونوا حجاره الاسراء و ببذل و حلم ساد فی قومه الفتی و کونک ایاه علیک یسیر و ما کل من یبدی البشاشه کائنا اخاک اذا لم تلفه لک منجداو قضی الله یا اسماء ان لست زائلا احبک حتی یغمض الجفن مغمض و فی جمیعها توسط الخبر بین الفعل و الاسم اجز و خالف ابن معطی فی دام و رد بقوله

«لا طیب للعیش ما دامت منغصه

لذاته بادکار الموت و الهرم»

و بعضهم فی لیس و رد بقوله:

«سلی ان جهلت الناس عنا و عنهم

فلیس سواء عالم و جهول»

و قد یمنع من التوسط بان خیف اللبس او اقترن الخبر بالا او کان الخبر مضافا الی ضمیر یعود الی ملابس اسم کان و قد یجب بان کان الاسم مضافا الی ضمیر یعود الی ملابس الخبر هذا.

و تقدیم الخبر علی هذه الافعال الا ما یذکر جائز.

و کل من النحاه سبقه دام حظر ای منع لانها لا تخلو من وقوعها صله لما و ما لها صدر الکلام و مثلها کل فعل قارنه حرف مصدری و کذا قعد و جاء کما ذکره ابن النحاس کذاک منعوا سبق خبر بالتنوین ما النافیه سواء

کانت شرطا فی عمل ذلک الفعل ام لم تکن فجیء بها متلوه ای متبوعه لا تالیه ای تابعه لان لها صدر الکلام فان کان النفی بغیر ما جاز التقدیم صرح به فی شرح الکافیه

و منع سبق خبر لیس اصطفی ای اختیر وفاقا للکوفیین و المبرد و ابن السراج و اکثر المتاخرین قال فی شرح الکافیه قیاسا علی عسی فانها مثلها فی عدم التصرف و الاختلاف فی فعلیتها و قد اجمعوا علی امتناع تقدیم خبرها انتهی.

و فرق ابنه بینهما بان عسی متضمنه معنی ما له صدر الکلام و هو لعل بخلاف لیس قلت لیس ایضا متضمنه معنی ما له الصدر و هو ما النافیه و ذهب بعضهم الی جواز التقدیم مستدلا بتقدیم معموله فی قوله تعالی الا یوم یاتیهم لیس مصروفا عنهم هود و اجیب باتساعهم فی الظرف.

تتمه: من الخبر ما یجب تقدیمه علی الفعل ککم کان مالک و ما یجب تاخیره عنه کما کان زید الا فی الدار.

و ذو تمام من هذه الافعال ما برفع یکتفی عن المنصوب نحو و ان کان ذو عسره البقره ای حضر ما شاء الله کان ای وجد و ظل الیوم ای دام ظله و بات فلان بالقوم ای نزل بهم لیلا فسبحان الله حین تمسون و حین تصبحون الروم ای حین تدخلون فی المساء و الصباح خالدین فیها ما دامت السموات و الارض هود ای بقیت و ما سواه ای سوی المکتفی بالمرفوع ناقص یحتاج الی المنصوب و النقص فی فتیء و لیس و زال التی مضارعها یزال دائما قفی ای تبع و اما زال التی مضارعها یزول فانها تامه نحو زالت الشمس و لا یلی العامل بالنصب ای لا یقع بعده معمول الخبر سواء قدم الخبر علی الاسم ام لا فلا یقال کان طعامک زید آکلا خلافا للکوفیین و لا کان طعامک آکلا زید خلافا لابی علی فان تقدم الخبر علی الاسم و

علی

معموله نحو کان آکلا طعامک زید فظاهر عباره المصنف انه جائز لان معمول الخبر لم یل العامل و به صرح ابن شقیر مدعیا فیه الاتفاق و صرح ایضا بجواز تقدیم المعمول علی نفس العامل الا اذا ظرفا اتی المعمول او حرف جر فانه یجوز ان یلی العامل نحو کان عندک زید مقیما و کان فیک زید راغبا و مضمر الشان اسما للعامل انو ان وقع لک فی کلام العرب موهم ای موقع فی الوهم ای الذهن ما استبان لک انه امتنع و هو ایلاء العامل معمول الخبر و هو غیر ظرف و لا مجرور کقوله:

«قنافذ هداجون حول بیوتهم

بما کان ایاهم عطیه عودا»

فاسم کان ضمیر الشان مستتر فیها و عطیه مبتدا خبره عودا و ایاهم مفعول و الجمله خبر کان و قد تزاد کان بلفظ الماضی فی حشو ای بین اثناء الکلام و شذ زیادتها بلفظ المضارع نحو:

«انت تکون ماجد نبیل

اذا تهب شمال بلیل»

و اطردت زیادتها بین ما و فعل التعجب کما کان اصح علم من تقدما و بین الصله و الموصول کجاء الذی کان اکرمته و الصفه و الموصوف کجاء رجل کان کریم و الفعل و مرفوعه نحو لم یوجد کان مثلک و المبتدا و خبره نحو زید کان قائم و شذ بین الجار و المجرور نحو:

«جیاد بنی ابی بکر تسامی

علی کان المسومه العراب»

و غیر کان لا یزاد و شذت زیاده امسی و اصبح کقولهم ما اصبح ابردها و ما امسی ادفاها و یحذفونها مع اسمها و یبقون الخبر وحده و بعد ان و لو الشرطیتین کثیرا ذا الحذف اشتهر کقوله المرء مجزی بعمله ان خیرا فخیر ای ان کان عمله خیرا و قوله

«لا یامن

الدهر ذو بغی و لو ملکا

جنوده ضاق عنها السهل و الجبل»

ای و لو کان الباغی ملکا و قل بعد غیرهما کقوله:

«من لدن شولا فالی اتلائها» ای من لد کانت شولا و حذف کان مع خبرها و ابقاء الاسم

ضعیف و علیه ان خیر فخیر بالرفع ای ان کان فی عمله خیر و بعد ان المصدریه تعویض ما عنها بعد حذفها ارتکب کمثل اما انت برا فاقترب الاصل لان کنت برا فحذفت اللام للاختصار ثم کان له فانفصل الضمیر و زیدت ما للتعویض و ادغمت النون فیها للتقارب و مثله:

«ابا خراشه اما انت ذا نفر

فان قومی لم تاکلهم الضبع»

تتمه: تحذف کان مع اسمها و خبرها و یعوض عنها ما بعد ان الشرطیه و ذلک کقولهم افعل هذا اما لا ای ان کنت لا تفعل غیره ذکره فی شرح الکافیه و من مضارع لکان ناقصه او تامه منجزم بالسکون لم یله ساکن و لا ضمیر متصل تحذف نون تخفیفا نحو و لم اک بغیا مریم و ان تک حسنه النساء بخلاف غیر المجزوم و المجزوم بالحذف و المتصل بساکن او ضمیر و هو حذف بالتنوین ما التزم بل جائز.

فصلّ فی ما و لا ولات و إن المشبّهات بلیس

إعمال لیس أعملت ما دون إن

مع بقا النّفی وترتیب زکن

وسبق حرف جرٍّ أو ظرفٍ کما

بی أنت معنیّاً أجاز العلما

ورفع معطوفٍ بلکن أو ببل

من بعد منصوبٍ بما الزم حیث حل

وبعد ما و لیس جرّالیا الخبر

وبعد لا و نفی کان قد یجر

فی النّکرات أعملت کلیس لا

وقد تلی لات و إن ذا العملا

وما للات فی سوی حینٍ عمل

وحذف ذی الرّفع فشاو العکس قل

الثانی من النواسخ ما و لا و لات و ان المشبهات بلیس

اعمال لیس و هو رفع الاسم و نصب الخبر

اعملت ما النافیه عند اهل الحجاز نحو ما هن امهاتهم المجادله دون زیاده ان النافیه فان وجدت فلا عمل لما نحو:

«بنی غدانه ما ان انتم ذهب

و لا صریف و لکن انتم الخزف»

مع بقا النفی و عدم انتقاضه بالا فان انتقض بها وجب الرفع کقوله تعالی ما انتم الا بشر مثلنا یس و مع ترتیب زکن ای علم و هو تقدیم الاسم علی الخبر فلو تقدم الخبر و هو غیر ظرف و لا مجرور وجب الرفع نحو ما قائم زید و کذا اذا کان ظرفا کما هو ظاهر اطلاقه هنا و فی التسهیل و العمده و شرحیهما و صرح به فی الکافیه و شرحها مخالفا لابن عصفور و سبق معمول خبرها علی اسمها و هو غیر ظرف و لا مجرور مبطل لعملها نحو ما طعامک زید آکل فان تقدم و هو حرف جر او ظرف کما بی انت معنیا اجاز ذلک العلما لان الظرف و المجرور یغتفر فیه ما لا یغتفر فی غیره و رفع اسم معطوف بلکن او ببل من بعد خبر منصوب بما الزم ذلک الرفع حیث حل نحو ما زید قائما لکن قاعد بالرفع خبر مبتدا محذوف ای لکن هو قاعد لان المعطوف بهذین موجب و لا تعمل ما الا فی المنفی فان کان المعطوف بغیرهما نصب و بعد ما و لیس جر حرف البا الزائده الخبر نحو ا لیس الله بعزیز الزمر و ما ربک بغافل الانعام و لا فرق فی ما بین الحجازیه و التمیمیه کما قال فی شرح الکافیه لان الباء انما دخلت لکون الخبر منفیا لا لکونه منصوبا یدل علی ذلک دخولها فی لم اکن بقائم و امتناع دخولها

فی

نحو کنت قائما.

فرع یجوز فی المعطوف علی الخبر حینئذ الجر و النصب.

و بعد لا و بعد نفی کان قد یجر الخبر بالباء نحو:

«فکن لی شفیعا یوم لا ذو شفاعه

بمغن فتیلا عن سواد ابن قارب»

و: «و ان مدت الایدی الی الزاد لم اکن

باعجلهم اذ اجشع القوم اعجل»

قال ابن عصفور و هو سماع فیهما فی النکرات اعملت کلیس لا النافیه بشرط بقاء النفی و الترتیب نحو:

«تعز فلا شیء علی الارض باقیا

و لا وزر مما قضی الله واقیا»

و اجاز فی شرح التسهیل کابن جنی اعمالها فی المعارف نحو:

«و حلت سواد القلب لا انا باغیا

سواها و لا عن حبها متراخیا»

و الغالب حذف خبرها نحو:

«من صد عن نیرانها

فانا ابن قیس لا براح»

و قد تلی ای تتولی لات و هی لا زیدت علیها التاء لتانیث

الکلمه علی المشهور و ان بالکسر و السکون النافیه ذا العملا ای عمل لیس نحو و لات حین مناص

«ان هو مستولیا علی احد

الا علی اضعف المجانین»

و ما للات فی سوی حین و ما رادفه کالساعه و الاوان عمل لضعفها و حذف ذی الرفع و هو الاسم و ابقاء الخبر فشا کما تقدم و العکس و هو حذف الخبر و ابقاء الاسم قل و قریء شذوذا و لات حین مناص ص ای لهم و لا یجوز ذکرهما معا لضعفها.

أفعال المقاربه

ککان کاد و عسی لکن ندر

غیر مضارعٍ لهذین خبر

وکونه بدون أن بعد عسی

نزرّ و کاد الأمر فیه عکسا

وکعسی حری و لکن جعلا

خبرها حتما بأن متصلا

وألزموا اخلولق أن مثل حری

وبعد أوشک انتفا أن نزرا

ومثل کاد فی الأصحّ کربا

وترک أن مع ذی الشروع وجبا

کأنشأ السائق یحدو و طفق

کذا جعلت و أخذت و علق

واستعملوا مضارعاً لأوشکا

وکاد لا غیر و زادوا موشکا

بعد عسی

اخلولق أوشک قد یرد

غنیً بأن یفعل عن ثانٍ فقد

وجرّدن عسی أو ارفع مضمرا

بها إذا اسمّ قبلها قد ذکرا

والفتح و الکسر أجز فی السین من

نحو عسیت و انتفا الفتح زکن

الثالث من النواسخ افعال المقاربه

و فی تسمیتها بذلک تغلیب اذ منها ما هو للشروع و ما هو للرجاء ککان فیما تقدم من العمل کاد لمقاربه حصول الخبر و عسی لترجیه لکن ندر ان یجیء غیر مضارع لهذین خبر و المراد به الاسم المفرد کما صرح به فی شرح الکافیه کقوله:

«اکثرت فی العذل ملحا دائما

لا تکثرن انی عسیت صائما»

«فابت الی فهم و ما کدت آئبا

و کم مثلها فارقتها و هی تصفر»

و الکثیر مجیئه مضارعا و کونه بدون ان بعد عسی نزر نحو:

«عسی الکرب الذی امسیت فیه

یکون وراءه فرج قریب»

و الکثیر فیه اتصاله بها نحو عسی ربکم ان یرحمکم الاسراء.

و خبر کاد الامر فیه عکسا فالکثیر تجرده من ان نحو و ما کادوا یفعلون.

و یقل اتصاله بها نحو:

«رسم عفی من بعد ما قد انمحی

قد کاد من طول البلی ان یمصحا»

و کعسی فی کونها للترجی حری بالحاء المهمله و لکن اختصت بان جعلا خبرها حتما بان متصلا فلم تجرد منها لا فی الشعر و لا فی غیره نحو:

«حری زید ان یقوم»

و الزموا خبر اخلولق ان لکونها مثل حری فی الترجی نحو اخلولقت السماء ان تمطر و بعد اوشک کثر اتصال الخبر بان نحو:

«و لو سئل الناس التراب لاوشکوا

اذا قیل هاتوا ان یملوا و یمنعوا»

و انتفا ان من خبرها نزرا نحو:

«یوشک من فر من منیته

فی بعض غراته یوافقها»

و مثل کاد فی الاصح کربا بفتح الراء فالکثیر تجرد خبرها من ان نحو:

«کرب القلب من جواه یذوب

حین قال الوشاه هند غضوب»

و اتصاله بها

قلیل نحو:

«سقاها ذو و الاحلام سجلا علی الظما

و قد کربت اعناقها ان تقطعا»

و قیل لا تتصل به اصلا.

و ترک ان مع ذی الشروع وجبا لانه دال علی الحال و ان للاستقبال کانشا السائق یحدو ای یغنی للابل و طفق زید یدعو و یقال طبق بالباء کذا جعلت انظم و اخذت اتکلم و علق زید یفعلو زاد فی التسهیل هب قال فی شرحه و هو غریب کهب عمرو یصلی

و استعملوا مضارعا لاوشکا و کاد لا غیر نحو:

«یوشک من فر من منیته

فی بعض غراته یوافقها»

«یکاد زیتها یضیء النور» و زادوا لاوشکا اسم الفاعل فقالوا موشکا نحو:

«فموشکه ارضنا ان تعودا

خلاف الانیس وحوشا یبابا»

و حَکی فی شرح الکافیه استعمال اسم الفاعل من کادو الجوهری مضارع طفق قال فی شرح التسهیل و لم اره لغیره و جماعه اسم فاعل کرب و الکسائی مضارع جعل و الاخفش مضارع طفق و المصدر منه و من کاد بعد عسی و اخلولق و اوشک قد یرد غنی بان یفعل عن ثان فقد و هو الخبر نحو عسی ان یقوم فان و الفعل فی موضع رفع بعسی سد مسد الجزاین

کما سد مسدهما فی قوله تعالی ا حسب الناس ان یترکوا العنکبوت.

هذا ما اختاره المصنف من جعل هذه الافعال ناقصه ابدا و ذهب جماعه الی انها حینئذ تامه مکتفیه بالمرفوع و جردن من الضمیر عسی و اخلولق و اوشک او ارفع مضمرا بها اذا اسم قبلها قد ذکرا فقل علی التجرید و هو لغه اهل الحجاز الزیدان عسی ان یقوما و الزیدون عسی ان یقوموا و علی الاضمار الزیدان عسیا ان یقوما و الزیدون عسوا ان یقوموا و الفتح و الکسر اجز فی السین من عسی

اذا اتصل بها تاء الضمیر او نونه او نا نحو عسیت عسین عسینا و انتقا الفتح بالقاف ای اختیاره زکن ای علم اما من تقدیمه الفتح علی الکسر و اما من خارج لشهرته و به قرا القراء الا نافعا

إنّ و أخواتها

لإنّ أنّ لیت لکنّ لعلّ

کأنّ عکسّ ما لکان من عمل

کإنّ زیداً عالمّ بأنّی

کفءّ ولکنّ ابنه ذو ضعن

وراع ذا الترتیب إلا فی الذی

کلیت فیها أو هنا غیر البذی

وهمز إنّ افتح لسدّ مصدر

مسدّها و فی سوی ذاک اکسر

فاکسر فی الابتدا و فی بدء صله

وحیث إنّ لیمینٍ مکمله

أو حیکت بالقول أو حلّت محلّ

حالٍ کزرته و انی ذو أمل

وکسروا من بعد فعلٍ علّقا

باللام کاعلم إنّه لذو تقی

بعد إذا فجاءهٍ أو قسم

لا لام بعده بوجهین نمی

مع تلوفا الجزا و ذا یطّرد

فی نحو خیر القول إنّی أحمد

وبعد ذات الکسر تصحب الخبر

لام ابتداءٍ نحو إنّی لوزر

ولا یلی ذی اللام ما قد نفیا

ولا من الأفعال ما کرضیا

وقد یلیها مع قد کإنّ ذا

لقد سما علی العدا مستحوذا

وتصحب الواسط معمول الخبر

والفصل و اسماً حلّ قبله الخبر

ووصل ما بذی الحروف مبطل

إعمالها و قد یبقی العمل

وجائزّ رفعک معطوفا علی

منصوب إنّ بعد أن تستکملا

وألحقت بإنّ لکنّ و إن

من دون لیت و لعلّ و کأنّ

وخفّفت إنّ فقلّ العمل

وتلزم اللام إذا ما تمهل

وربّما استغنی عنها إن بدا

ما ناطقّ أراده معتمدا

والفعل إن لم یک ناسخا فلا

تلفیه غالباً بإن ذی موصلا

وإن تخفف أنّ فاسمها استکن

والخبر اجعل جملهً من بعد أنّ

وإن لم یکن فعلاً و لم یکن دعا

ولم یکن تصریفه ممتنعا

فالأحسن الفصل بقد أو نفی أو

تنفیسٍ أو و لو قلیلّ ذکر لو

وخفّفت کأنّ أیضا فنوی

منصوبها و ثابتاً أیضا روی

الرابع من النواسخ ان و اخواتها

و هی الحروف المشبهه بالفعل فی کونها رافعه و ناصبه و

فی اختصاصها بالاسماء و فی دخولها علی المبتدا و الخبر و فی بنائها علی الفتح و فی کونها ثلاثیه و رباعیه و خماسیه کعدد الافعال.

لان و ان اذا کانتا للتوکید و التحقیق و لیت للتمنی و لکن للاستدراک و لعل للترجی و کان للتشبیه عکس ما ثبت لکان من عمل ای نصب الاسم و رفع الخبر کان زیدا عالم بانی کفء و لکن ابنه ذو ضغن ای حقد و راع وجوبا ذا الترتیب و هو تقدیم الاسم علی الخبر لانها غیر

متصرفه الا فی الخبر الذی هو ظرف او مجرور فیجوز لک ان تقدمه کلیت فیها مستحیا او لعل هنا غیر البذی ای الذی بذی بمعنی فحش و قد یجب تقدیمه فی نحو ان فی الدار صاحبها و همزه ان افتح وجوبا لسد مصدر مسدها بان تقع فاعلا او نائبا عنه او مفعولا غیر محکیه او مبتدا او خبرا عن اسم معنی غیر قول او مجروره او تابعه لشیء من ذلک و فی سوی ذاک اکسر وجوبا و قد افصح عن ذلک السوی بقوله فاکسر ان اذا وقعت فی الابتدا ک انا انزلناه القدر اجلس حیث ان زیدا جالس جئتک اذ ان زیدا امیر و اذا وقعت فی بدء صله ای اولها نحو ما ان مفاتحه القصص فان لم تقع فی الاول لم تکسر نحو جاءنی الذی فی ظنی انه فاضل و حیث وقعت ان لیمین مکمله اکسرها نحو حم و الکتاب المبین انا انزلناه الدخان و و او حکیت هی و ما بعدها بالقول نحو و قال الله انی معکم المائده فان وقعت بعده و لم تحک لم تکسر او حلت محل

حال کزرته و انی ذو

امل ای مؤملا و کسروا ان اذا وقعت من بعد فعل قلبی علقا باللام المعلقه کاعلم انه لذو تقی و کذا اذا وقعت صفه نحو مررت برجل انه فاضل او خبرا عن اسم ذات نحو زید انه فاضل فان وقعت بعد اذا فجاءه او بعد قسم لا لام بعده فالحکم بوجهین نمی نحو خرجت فاذا انک قائم فیجوز کسرها علی انها واقعه موقع الجمله و فتحها علی انها مؤوله بالمصدر و کذا حلفت انک کریم مع کونها تلو فا الجزا نحو کتب ربکم علی نفسه الرحمه انه من عمل منکم سوء بجهاله ثم تاب من بعده و اصلح فانه غفور رحیم الانعام.

یجوز کسرها علی معنی فهو غفور و فتحها علی

معنی فالمغفره حاصله.

و ذا ای جواز الکسر و الفتح یطرد فی کل موضع وقعت فیه ان خبرا عن قول و خبرها قول و فاعل القولین واحد نحو خیر القول انی احمد الکسر علی الاخبار بالجمله و الفتح علی تقدیر خیر القول حمد الله و کذلک یجوز الوجهان اذا وقعت فی موضع التعلیل نحو انا کنا من قبل ندعوه انه هو البر الرحیم الطور و بعد ان ذات الکسر تصحب الخبر جوازا لام ابتداء اخرت الی الخبر لان القصد بها التوکید و ان للتوکید فکرهوا الجمع بینهما نحو انی لوزر ای لمعین و ان زیدا لابوه فاضل

و لا یلی ذی اللام ما قد نفیا و شذ قوله:

«و اعلم ان تسلیما و ترکا

للا متشابهان و لا سواء»

و لا یلیها من الافعال ما کان ماضیا متصرفا عاریا من قد کرضیا و یلیها ان کان غیر ماض نحو ان زیدا لیرضی او ماضیا غیر متصرف نحو ان زیدا لعسی ان یقوم

و قد یلیها الماضی المتصرف مع کون قد قبله کان ذا لقد سما علی العدا مستحوذا ای مستولیا و تصحب اللام الواسط بین الاسم و الخبر حال کونها معمول الخبر اذا کان الخبر صالحا لدخول اللام نحو ان زیدا لطعامک آکل و لا تدخل علی المعمول اذا تاخر کما افهمه کلام المصنف و لا علی الخبر اذا دخلت علی المعمول المتوسط و تصحب ضمیر الفصل نحو ان هذا لهو القصص الحق آل عمران.

و سمی به لکونه فاصلا بین الصفه و الخبر و تصحب اسما حل قبله الخبر او

معموله و هو ظرف او مجرور نحو ان علینا للهدی اللیل و ان فیک لزیدا راغب.

تتمه: لا تدخل اللام علی غیر ما ذکر و سمع فی مواضع خرجت علی زیادتها نحو:

«ام الحلیس لعجوز شهربه

ترضی من اللحم بعظم الرقبه»

و

«یلوموننی فی حب لیلی عواذل

و لکننی من حبها لعمید»

و قال ابن الناظم و احسن ما زیدت فیه قوله:

«ان الخلافه بعدها لذمیمه

و خلائف ظرف لمما احقرا»

ای لتقدم ان فی احد الجزاین

و وصل ما الزائده بذی الحروف المذکوره فی اول الباب الا لیت مبطل اعمالها لزوال اختصاصها بالاسماء کقوله تعالی انما الله اله واحد

قد یبقی العمل فی الجمیع حکی الاخفش انما زیدا قائم و قس علیه الباقی هکذا قال الناظم تبعا لابن السراج و الزجاج.

و اما لیت فیجوز فیها الاعمال و الاهمال قال فی شرح التسهیل باجماع و روی بالوجهین:

«قالت الا لیتما هذا الحمام لنا

الی حمامتنا او نصفه فقد»

قال فی شرح الکافیه و رفعه اقیس و جائز رفعک معطوفا علی منصوب ان بعد ان تستکملا الخبر نحو ان زیدا قائم و عمرو بالعطف علی محل اسم ان و قیل علی محلها مع اسمها

و قیل هو مبتدا محذوف خبره لدلاله خبر ان علیه و لا یجوز العطف

بالرفع قبل استکمال الخبر و اجازه الکسائی مطلقا و الفراء بشرط خفاء اعراب الاسم ثم الاصل العطف بالنصب کقوله:

«ان الربیع الجود و الخریفا

یدا ابی العباس و الصیوفا»

و الحقت بان المکسوره فیما ذکر لکن باتفاق و ان المفتوحه علی الصحیح بشرط تقدم علم علیها کقوله:

«و الا فاعلموا انا و انتم

بُغاه ما بقینا فی شقاق»

او معناه نحو و اذان من الله و رسوله الی الناس یوم الحج الاکبر ان الله بریء من المشرکین و رسوله التوبه من دون لیت و لعل و کان فلا

یعطف علی اسمها الا بالنصب و لا یجوز الرفع لا قبل الخبر و لا بعده و اجاز الفراء بعده و خففت ان المکسوره فقل العمل و کثر الالغاء لزوال اختصاصها بالاسماء و قریء بالعمل و الالغاء قوله تعالی و ان کلا لما لیوفینهم هود و تلزم اللام ای لام الابتداء فی خبرها اذا ما تهمل لئلا یتوهم کونها نافیه فان لم تهمل لم تلزم اللام و ربما استغنی عنها ای عن اللام اذا اهملت ان بدا ای ظهر ما ناطق اراده معتمدا علیه کقوله:

«انا ابن اباه الضیم من آل مالک

و ان مالک کانت کرام المعادن»

فلم یات باللام لامن اللبس بالنافیه و الفعل ان لم یک ناسخا فلا تلفیه ای تجده غالبا بان ذی المخففه موصلا بخلاف ما اذا کان ناسخا فیوصل بها قال فی شرح التسهیل و الغالب کونه بلفظ الماضی نحو و

ان کانت لکبیره البقره و قل وصلها بالمضارع نحو و ان یکاد الذین کفروا القلم.

و کذا بغیر الناسخ نحو:

«شلَّت یمینک ان قتلت لمسلما

حلت علیک عقوبه المتعمد»

و ان تخفف ان المفتوحه

فاسمها ضمیر الشان استکن ای حذف و لا یبطل عملها بخلاف المکسوره لانها اشبه بالفعل منهاقاله فی شرح الکافیه و الخبر اجعل جمله من بعد ان کقوله فی فتیه کسیوف الهند قد علموا ان هالک کل من یحفی و ینتعل و قد یظهر اسمها فلا یجب ان یکون الخبر جمله کقوله بانک ربیع و غیث مریع و انک هناک تکون الثمالا و ان یکن الخبر فعلا و لم یکن دعا و لم یکن تصریفه ممتنعا فالاحسن الفصل بینهما بقد نحو و نعلم ان قد صدقتنا المائده. او حرف نفی نحو ا فلا یرون الا یرجع الیهم قولا طه او حرف تنفیس نحو علم ان سیکون المزمل.

او لو نحو ان لو کانوا یعلمون الغیب السبا و قلیل ذکر لو فی کتب النحو فی الفواصل فان کان دعاء او غیر متصرف لم یحتج الی الفصل

نحو و الخامسه ان غضب الله علیها النور و ان عسی ان یکون الاعراف و ان لیس للانسان الا ما سعی النجم و قد یاتی متصرفا بلا فصل کما اشار الیه بقوله فالاحسن الفصل نحو:

«علموا ان یؤملون فجادوا

قبل ان یسالوا باعظم سؤل»

و خففت کان ایضا فنوی ای قدر منصوبها و لم یبطل عملها لما ذکر فی ان و تخالف ان فی ان خبرها یجیء جمله کقوله تعالی کان لم تغن بالامس یونس و مفردا کالبیت الاتی و فی انه لا یجب حذف اسمها بل یجوز اظهاره کما قال و ثابتا ایضا روی فی قول الشاعر:

«و یوما توافینا بوجه مقسم

کان ظبیه تعطو الی وارق السلم»

فی روایه من نصب ظبیه و تعطو هو الخبر و روی برفع ظبیه علی انه خبر کان و هو مفرد

و اسمها مستتر.

تتمه: لا تخفف لعل و اما لکن فان خففت لم تعمل شیئا بل هی حرف عطف و اجاز یونس و الاخفش اعمالها قیاسا و عن یونس انه حکاه عن العرب

لا التی لنفی الجنس

عمل إنّ اجعل للا فی نکره

مفردهً جاءتک أو مکرّره

فانصب بها مضافا أو مضارعه

بعد ذاک الخبر اذکر رافعه

ووکّب المفرد فاتحاً کلا

حول و لا قوّه و الثان اجعلا

مرفوعاً أو منصوباً أو مرکباً

وإن رفعت أوّلاً لا تنصبا

ومفرداً نعتاً لمبنیّ یلی

فافتح أو انصبن أو ارفع تعدل

وغیر ما یلی و غیر المفرد

لا تبن وانصبه أو الرّفع اقصد

والعطف إن لم تتکرّر لا احکما

له بما للنّعت ذی الفصل انتمی

وأعط لا مع همزه استفهام

ما تستحق دون الاستفهام

وشاع فی ذا الباب إسقاط الخبر

إذا المراد مع سقوطه ظهر

الخامس من النواسخ لا التی لنفی الجنس

و الاولی التعبیر بلا المحموله علی ان کما قال المصنف فی نکته علی مقدمه ابن الحاجب لان المشبهه بلیس قد تکون نافیه للجنس و یفرق بین اراده الجنس و غیره بالقرائن و انما عملت لانها لما قصد بها نفی الجنس علی سبیل الاستغراق اختصت بالاسم و لم تعمل جرا لئلا یتوهم انه

بمن المقدره لظهورها فی قوله:

«فقام یذود الناس عنها بسیفه

و قال الا لا من سبیل الی هند»

و لا رفعا لئلا یتوهم انه بالابتداء فتعین النصب و لذا قال عمل ان اجعل للا حملا لها علیها لانها لتوکید النفی و تلک لتوکید الاثبات و لا تعمل هذا العمل الا فی نکره متصله بها مفرده جاءتک او مکرره کما سیاتی فلا تعمل فی معرفه و لا فی نکره منفصله بالاجماع کما فی التسهیل فانصب بها مضافا الی نکره نحو لا صاحب علم ممقوت او

مضارعه ای مشابهه و هو الذی ما بعده من تمامه

نحو لا قبیحا فعله محبوب و بعد ذاک ای الاسم الخبر اذکر حال کونک رافعه بها کما تقدم و رکب المفرد معها و المراد به هنا ما لیس مضافا و لا مشبها به فاتحا ای بانیا له علی الفتح او ما یقوم مقامه لتضمنه معنی من الجنسیه کلا حول و لا قوه و لا زیدین و لا زیدین عندک و یجوز فی نحو لا مسلمات الکسر استصحابا و الفتح و هو اولی کما قال المصنف و التزمه ابن عصفور.

و الثانی من المتکرر کالمثال السابق اجعلا مرفوعا او منصوبا او مرکبا ان رکبت الاول مع لا فالرفع نحو:

«هذا و جدکم الصغار بعینه

لا ام لی ان کان ذاک و لا اب» و ذلک علی اعمال لا الثانیه عمل لیس او علی زیادتها و عطف اسمها علی محل لا الاولی مع اسمها فان موضعهما رفع علی الابتداء و النصب نحو:

«لا نسب الیوم و لا خله

اتسع الخرق علی الراقع»

و ذلک علی جعل لا الثانیه زائده و عطف الاسم بعدها علی محل الاسم قبلها فان محله نصب و قال الزمخشری خله فی البیت نصب بفعل مقدر ای و لا تری خله کما فی قوله:

«ا لا رجلا جزاه الله خیرا

یدل علی محصله تبیت»

فلا شاهد فی البیت و الترکیب نحو لا حول و لا قوه علی اعمال الثانیه و ان رفعت اولا و الغیت الاولی لا تنصبا الثانی لعدم نصب المعطوف علیه لفظا و محلا بل افتحه علی اعمال لا الثانیه نحو:

«فلا لغو و لا تاثیم فیها

و لا حین و لا فیها ملیم»

او ارفعه علی الغائها و عطف الاسم بعدها علی ما قبلها نحو لا بیع فیه و لا خله البقره و

مفردا نعتا لمبنی یلی فافتح علی بنائه مع اسم لا نحو لا رجل ظریف فی الدار او انصبن علی اتباعه لمحل اسم لا نحو لا رجل ظریفا فیها او ارفع علی اتباعه لمحل لا مع اسمها نحو لا رجل ظریف فیها فان تفعل ذلک تعدل و غیر ما یلی من نعت المبنی المفرد و غیر المفرد من نعت المبنی لا تبن لزوال الترکیب بالفصل فی الاول و للاضافه و شبهها فی الثانی و انصبه نحو لا رجل فیها ظریفا و لا رجل قبیحا فعله

عندک او الرفع اقصد نحو لا رجل فیها ظریف و لا رجل قبیح فعله عندک و یجوز النصب و الرفع ایضا فی نعت غیر المبنی و العطف ای المعطوف ان لم تتکرر فیه لا احکما له بما للنعت ذی الفصل انتمی فلا تبنه و انصبه او ارفعه نحو:

«فلا اب و ابنا مثل مروان و ابنه

اذا هو بالمجد ارتدی و تازرا»

و لا رجل و امراه فی الدار و جاء شذوذا البناء حکی الاخفش لا رجل و امراه.

تتمه: لم یذکر المصنف حکم البدل و لا التوکید اما البدل فان کان نکره فکالنعت المفصول نحو لا احد رجلا و امراه فیها بنصب رجل و رفعه و کذا عطف البیان عند من اجازه فی النکرات و ان لم یکن نکره فالرفع

نحو لا احد زید فیها و اما التوکید فیجوز ترکیبه مع المؤکد و تنوینه نحو لا ماء ماء بارداقاله فی شرح الکافیه قال ابن هشام و القول بان هذا توکید خطا لان التوکید اللفظی لا بد من ان یکون مثل الاول و هذا اخص منه و یجوز ان یعرب عطف بیان او بدلا لجواز کونهما اوضح

من المتبوع اما التوکید المعنوی فلا یاتی هنا لامتناع توکید النکره به کما سیاتی و اعط لا مع همزه استفهام اما لمجرد الاستفهام او التوبیخ او التقریر ما تستحق دون الاستفهام من العمل و الاتباع علی ما تقدم نحو:

«الا طعان ا لا فرسان عادیه

الا تجشؤکم حول التنانیر»

وقد یقصد بالا التمنی فلا تغیر ایضا عند المازنی و المبرد نحو:

«ا لا عمر ولی مستطاع رجوعه

فیراب ما اثات ید الغفلات»

و ذهب سیبویه و الخلیل الی انها تعمل فی الاسم خاصه و لا خبر لها و لا یتبع اسمها الا علی اللفظ و لا تلغی و اختاره فی شرح التسهیل و قد یقصد بها العرض و سیاتی حکمها فی فصل اما و لو لا و لو ما و شاع عند الحجازیین فی ذا الباب اسقاط الخبر ای حذفه اذا المراد مع سقوطه ظهر کقوله تعالی لا ضیر الشعراء و نحو لا اله الا الله محمد ای موجود و بنو تمیم یوجبون حذفه فان لم یظهر المراد لم یجز الحذف عند احد فضلا عن ان یجب کقوله (ص) لا احد اغیر من الله عز و جل قال فی شرح الکافیه و زعم الزمخشری و غیره ان بنی تمیم یحذفون خبر لا مطلقا علی سبیل اللزوم و لیس بصحیح لان حذف خبر لا دلیل علیه یلزم منه عدم الفائده و العرب مجمعون علی ترک التکلم بما لا فائده فیه.

تتمه: قد یحذف اسم لا للعلم به کما ذکره فی الکافیه کقولهم لا علیک ای لا باس علیک

ظنّ و أخواتها

انصب بفعل القلب جزأی ابتدا

أعنی رأی خال علمت وجدا

ظنّ حسبت و زعمت مع عدّ

حجا دری و جعل الذ کاعتقد

وهب تعلّم و التی کصّیرا

أیضا بها انصب

مبتدأً و خبرا

وخصّ بالتعلیق و الإلغاء ما

من قبل هب و الأمر هب قد ألزما

کذا تعلّم و لغیر الماض من

سواهما اجعل کلّ ماله زکن

وجوّز الإلغاء لا فی الابتدا

وانو ضمیر الشان أولام ابتدا

فی موهم إلغاء ما تقدّما

والتزم التعلیق قبل نفی ما

وإن و لا لام ابتداءٍ أو قسم

کذا و الاستفهام ذا له انحتم

لیعلم عرفان و ظنٍّ تهمه

تعدیهّ لواحدٍ ملتزمه

ولرأی الرؤیا انم ما لعلمنا

طالب مفعولین من قبل انتمی

ولا تجز هنا بلا دلیلٍ

سقوط مفعولین أو مفعول

وکتظنّ اجعل تقول إن ولی

مستفهماً به و لم ینفصل

بغیر ظرفٍ أو کظرفٍ أو عمل

وإن ببعض ذی فصلت یحتمل

وأجری القول کظنٍّ مطلقا

عند سلیمٍ نحو قل ذا مشفقا

السادس من النواسخ ظن و اخواتها

و هی افعال تدخل علی المبتدا و الخبر بعد اخذها الفاعل فتنصبهما مفعولین لها.

انصب بفعل القلب جزای ابتدا ای المبتدا و الخبر و لما کانت

افعال القلوب کثیره و لیست کلها عامله هذا العمل و المفرد المضاف یعم بین ما اراده منها فقال اعنی بالفعل القلبی العامل هذا العمل رای اذا کانت بمعنی علم کقوله:

«رایت الله اکبر کل شیء

محاوله و اکثرهم جنودا»

او بمعنی ظن نحو آن هم یرونه بعیدا و نراه قریبا المعارج و لا بمعنی اصاب الرئه او من رؤیه العین او الرای و خال ماضی یخال بمعنی ظن نحو

«ضعیف النکایه اعداءه

یخال الفرار یراخی الاجل»

او علم نحو:

«دعانی الغوانی عمهن و خلتنی

لی اسم فلا ادعی به و هو اول»

لا ماضی یخول بمعنی یتعهد او یتکبر و علمت بمعنی

تیقنت نحو فان علمتموهن مؤمنات الممتحنه لا بمعنی عرفت او صرت اعلم و وجدا بمعنی علم نحو انا وجدناه صابرا ص لا بمعنی اصاب او غضب او حزن و ظن من الظن بمعنی الحسبان نحو انه ظن ان لن

یحور الانشقاق او العلم نحو و ظنوا ان لا ملجا من الله الا الیه التوبه لا بمعنی التهمه و حسبت بکسر السین بمعنی اعتقدت نحو و یحسبون آن هم علی شیء المجادله او بمعنی علمت نحو:

«حسبت التقی و الجود خیر تجاره

رباحا اذا ما المرء اصبح ثاقلا»

لا بمعنی صرت احسب ای ذا شقره ای حمره و بیاض و زعمت بمعنی ظننت نحو:

«فان تزعمینی کنت اجهل فیکم

فانی شریت الحلم بعدک بالجهل»

لا بمعنی کفلت او سمنت او هزلت مع عد بمعنی ظن کقوله:

«فلا تعدد المولی شریکک فی الغنی

و لکنما المولی شریکک فی العدم»

لا من العد بمعنی الحساب و حجا بحاء مهمله ثم جیم بمعنی اعتقد نحو:

«قد کنت احجو ابا عمرو اخا ثقه

حتی المت بنا یوما ملمات»

لا بمعنی غلب فی المحاجاه او قصد او اقام او بخل و دری بمعنی علم نحو:

«دُریتُ الوفی العهد یا عرو فاغتبط

فان اغتباطا بالوفاء حمید»

و جعل اللذ کاعتقد نحو و جعلوا الملائکه الذین هم عباد الرحمن اناثا الزخرف. لا الذی بمعنی خلق اما جعل الذی بمعنی صیر فسیاتی انه کذلک وهب بمعنی ظن نحو:

«فقلت اجرنی ابا خالد

و الا فهبنی امرا هالکا»

و تعلم بمعنی اعلم نحو:

«تعلم شفاء النفس قهر عدوها

فبالغ بلطف فی التحیل و المکر»

لا من التعلم. و الافعال التی کصیرا و هی صار و جعل لا بمعنی اعتقد او خلق و وهب و رد و ترک و تخذ و اتخذ ایضا بها انصب مبتدا و خبرا نحو فجعلناه هباء منثورا الفرقان وهبنی الله فداک ود کثیر من اهل الکتاب لو یردونکم من بعد ایمانکم کفارا البقره.

«و ربیته حتی اذا ما ترکته

اخا القوم و استغنی عن المسح شاربه»

لتخذت علیه اجرا الکهف و اتخذ الله ابراهیم خلیلا

النساء و خص بالتعلیق و هو ابطال العمل لفظا فقط لا محلا و الالغاء و هو ابطاله لفظا و محلا ما من قبل هب من الافعال المتقدمه بخلاف

هب و ما بعده و الامر هب قد الزما فلا یتصرف کذا ای کهب فی لزومه الامر تعلم و لغیر الماض کالمضارع و نحوه من سواهما اجعل کل ما له ای للماضی زکن ای علم من نصبه مفعولین هما فی الاصل مبتدا و خبر و جواز التعلیق و الالغاء و جوز الالغاء ای لا توجبه بخلاف التعلیق فانه یجب بشروطه کما سیاتی لا اذا وقع الفعل فی الابتدا بل فی الوسط نحو:

«ان المحب علمت مصطبر

و لدیه ذنب الحب مغتفر»

و جاء الاعمال نحو:

«شجاک اظن ربع الظاعنینا

و لم تعبا بعذل العاذلینا»

و هما علی السواءو قال ابن معطی المشهور الاعمال. او فی الاخر نحو:

«هما سیدانا یزعمان و انما

یسوداننا ان ایسرت غنماهما»

و یجوز الاعمال نحو زیدا قائما ظننت لکن الالغاء احسن و اکثر و انو ضمیر الشان فی موهم الغاء ما فی الابتداء نحو:

«ارجو و آمل ان تدنو مودتها

و ما اخال لدینا منک تنویل»

فالتقدیر اخاله ای الشان و الجمله بعده فی موضع المفعول الثانی او انو لام ابتدا معلقه فی کلام موهم ای موقع فی الوهم ای الذهن الغاء ما ای فعل تقدما علی المفعولین کقوله:

«کذاک ادبت حتی صار من خلقی

انی رایت ملاک الشیمه الادب»

تقدیره انی رایت لملاک فحذف اللام و ابقی التعلیق.

و التزم التعلیق لفعل القلب غیر هب اذا وقع قبل نفی ما لان لها الصدر فیمتنع ان یعمل ما قبلها فیما بعدها و کذا بقیه المعلقات نحو:

لقد علمت ما هؤلاء ینطقون الانبیاء و قبل نفی ان کقوله تعالی و تظنون ان لبثتم

الا قلیلا الاسراء و قبل نفی لا کعلمت لا زید عندک و لا عمرو و اشترط ابن هشام فی ان و لا تقدم قسم ملفوظ به او مقدر و لام ابتداء کذا سواء کانت ظاهره نحو علمت لزید منطلق ام مقدره کما مر او لام قسم کذا نحو:

«و لقد علمت لتاتین منیتی

ان المنایا لا تطیش سهامها»

و الاستفهام ذا الحکم و هو تعلیق الفعل اذا ولیه له انحتم سواء تقدمت اداته علی المفعول الاول نحو علمت ا زید قائم ام عمرو ام کان المفعول اسم استفهام نحو لنعلم ای الحزبین احصی الکهف ام اضیف الی ما فیه معنی الاستفهام نحو علمت ابو من زید فان کان الاستفهام فی الثانی نحو علمت زیدا ابو من هو فالارجح نصب الاول لانه غیر مستفهم به و لا مضاف الیه قاله فی شرح الکافیه.

تتمه: ذکر ابو علی من جمله المعلقات لعل کقوله تعالی و ان ادری

لعله فتنه لکم الانبیاء.

و ذکر بعضهم من جملتها لو و جزم به فی التسهیل کقوله:

«و قد علم الاقوام لو ان حاتما

اراد ثراء المال کان له وفر»

ثم الجمله المعلق عنها العامل فی موضع نصب حتی یجوز العطف علیها بالنصب لعلم عرفان و ظن تهمه تعدیه لواحد ملتزمه نحو و الله اخرجکم من بطون امهاتکم لا تعلمون شیئا النحل و ما هو علی الغیب بظنین التکویر ای بمتهم و کذلک رای بمعنی ابصر او اصاب الرئه او من الرای و خال بمعنی تعهد او تکبر و وجد بمعنی اصاب و نحو ذلک یتعدی لواحد و لرای من الرؤیا فی النوم انم ای انسب ما لعلما حال کونه طالب مفعولین من قبل انتمی فانصب به مفعولین حملا له

علیه لتماثلهما فی المعنی اذ الرؤیا فی النوم ادراک بالباطن کالعلم کقوله:

«اراهم رفقتی حتی اذا ما

تجافی اللیل و انخزل انخزالا»

و علقه و الغه بالشروط المتقدمه و لا تجز هنا بلا دلیل سقوط مفعولین او مفعول و اجازه بعضهم ان وجدت فائده کقولهم من یسمع یخل لا ان لم توجد کاقتصارک علی اظن اذ لا یخلو الانسان من ظن ما فان دل دلیل فاجزه کقوله تعالی این شرکائی الذین کنتم تزعمون القصص ای تزعمونهم شرکائی و قوله:

«و لقد نزلت فلا تظنی غیره

منی بمنزله المحب المکرم»

ای واقعا و کتظن اجعل القول جوازا فانصب به مفعولین و لکن لا مطلقا بل ان کان مضارعا مسندا الی المخاطب نح و تقول ان ولی مستفهما به بفتح الهاء ای اداه استفهام و لم ینفصل عنه بغیر ظرف او کظرف ای مجرور او عمل ای معمول بمعنی مفعول نحو:

«متی تقول القلص الرواسما

یحملن ام قاسم و قاسما»

فان انفصل عنه بغیر هذه الثلاثه وجبت الحکایه نحو ا انت تقول زید قائم و ان ببعض ذی الثلاثه فصلت بین الاستفهام و القول یحتمل و لا یضر فی العمل نحو ا غدا تقول زیدا منطلقا و ا فی الدار تقول عمرا جالسا و

«ا جُهّالا تقول بنی لُؤَیٍّ

لعمر ابیک ام متجاهلینا»

و اُجری القول کظن فنصب به المفعولان مطلقا بلا شرط عند سلیم نحو قل ذا مشفقا و نحو:

«قالت و کنت رجلا فطینا

هذا لعمر الله اسرائینا»

و اعجبنی قولک زیدا منطلقا و انت قائل بشرا کریما

أعلم و أری

الی ثلاثهٍ رأی و علما

عدوّا إذا صار أری و أعلما

وما لمفعولی علمت مطلقا

للثان و الثالث أیضا حققا

وإن تعدیّا لواحدٍ بلا

همز فلا ثنین به توصّلا

والثان منهما کثانی اثنی کسا

فهو به فی کلّ حکمٍ

ذو ائتسا

وکأری السابق نبّا أخبرا

حدّث أنبأ کذاک خبّراً

فصل فی اعلم و اری و ما جری مجراهما

الی ثلاثه مفاعیل رای و علما المتعدیین لمفعولین عدوا اذا صار بادخال همزه التعدیه علیهما اری و اعلما نحو اذ یریکهم الله فی منامک قلیلا و لو اراکهم کثیرا لفشلتم الانفال و اعلم زید عمرا بشرا کریما و ما لمفعولی علمت و اخواته مطلقا من الالغاء و التعلیق عنهما و حذفهما او احدهما لدلیل للثان و الثالث من مفاعیل هذا الباب ایضا حققا نحو قول بعضهم البرکه اعلمنا الله مع الاکابر و قوله:

«و انت ارانی الله امنع عاصم

و اراف مستکفی و اسمح واهب»

و تقول اعلمت زیدا اما الاول منها فلا یجوز الغاؤه و لا تعلیق الفعل عنه و یجوز حذفه مع ذکر المفعولین اقتصارا و کذا حذف الثلاثه لدلیل ذکره فی شرح التسهیل و نقل ابو حیان ان سیبویه ذهب الی وجوب ذکر الثلاثه دونه و ان تعدیا ای رای و علم لواحد بلا همز بان کان رای بمعنی ابصر و علم بمعنی عرف فلاثنین به توصلا نحو اریت زیدا عمرا و اعلمت بشرا بکرا و الاکثر المحفوظ فی علم هذه نقلها بالتضعیف نحو و علم آدم الاسماء کلها البقره و نقلها بالهمزه قیاسا علی ما اختاره فی شرح التسهیل من ان نقل المتعدی لواحد بالهمزه قیاس لا سماع خلافا لسیبویه و المفعول الثان منهما ای من مفعولی اری و اعلم المتعدیین لهما بالهمزه کثانی اثنی ای مفعولی کسا فی کونه غیر الاول نحو اریت زیدا الهلال فالهلال غیر زید کما ان الجبه غیره فی نحو کسوت زیدا جبه و فی جواز حذفه نحو اریت زیدا کما تقول کسوت زیدا

و فی امتناع الغائه فهو به فی کل حکم من احکامه ذو ائتسا ای صاحب اقتداء و استثنی التعلیق فانه جائز فیه و ان لم یجز فی ثانی مفعولی کسا نحو رب ارنی کیف تحیی الموتی البقره و کاری السابق اول الباب فی التعدیه الی ثلاثه نبا الحقه به سیبویه و استشهد بقوله:

«نبئت زرعه و السفاهه

کاسمها یهدی الی غرائب الاشعار»

لکن المشهور فیها تعدیتها الی واحد بنفسها و الی غیره بحرف جرو الحق به السیرافی اخبرا کقوله:

«و ما علیک اذا اخبرتنی دنفا

و غاب بعلک یوما ان تعودینی»

و الحق به ایضا حدث کقوله:

«او منعتم ما تسالون فمن

حدثتموه له علینا العلاء»

و الحق به ابو علی انبا کقوله و انبئت قیسا و لم ابله کما زعموا خیر اهل الیمن و کذاک خبرا و الحقه باری السیرافی ایضاکقوله:

«و خُبِّرتُ سوداء الغمیم مریضه

فاقبلت من اهلی بمصر اعودها»

باب الفاعل و المفعول

الفاعل

الفاعل الذی کمرفوعی أتی

زیدّ منیراً وجهه نعم الفتی

وبعد فعل فاعلّ فإن ظهر

فهو وإلا فضمیرّ استتر

وجرّد الفعل إذا ما أسندا

لاثنین أو جمعٍ کفاز الشّهدا

وقد یقال سعدا و سعدوا

والفعل للظاهر بعد مسند

ویرفع الفاعل فعلّ أضمرا

کمثل زیدّ فی جواب من قرا

وتاء تأنیثٍ تلی الماضی إذا

کان لأنثی کأبت هند الأذی

وإنما تلزم فعل مضمر

متصلٍ أو مفهمٍ ذات حر

وقد یبیح الفصل ترک التاء فی

نحو أتی القاضی بنت الواقف

والحذف مع فصلٍ بإلا فضّلا

کما زکا إلا فتاه ابن العلا

والحذف قد یاتی بلا فصلٍ و مع

ضمیر ذی المجاز فی شعرٍ وقع

والتاء مع جمیعٍ سوی السالم من

مذکّر کالتاء مع إحدی اللبن

والحذف فی نعم الفتاه استحسنوا

لأن قصد الجنس فیه بیّن

وقد یجاء بخلاف الأصل

وقد یجی المفعول قبل الفعل

وأخّر المفعول إن لبس حذر

أو أضمر الفاعل غیر منحصر

وما بإلاّ أو بإنما انحصر

أخّر و قد یسبق إن قصدٍ ظهر

وشاع

نحو خاف ربّه عمر

وشذّ نحو زان نوره الشّجر

و هو کما قال فی شرح الکافیه المسند الیه فعل تام مقدم فارغ باق علی الصوغ الاصلی او ما یقوم مقامه فالمسند الیه یعم الفاعل و النائب عنه و المبتدا و المنسوخ الابتداء و قید التمام یخرج اسم کان و التقدیم یخرج المبتدا و الفراغ یخرج نحو یقومان الزیدان و بقاء الصوغ الاصلی یخرج النائب عن الفاعل و ذکر ما یقوم مقامه یدخل فاعل اسم الفاعل و المصدر و اسم الفعل و الظرف و شبهه و او فیه للتنویع لا للتردید

و ذکر المصنف للنوعین مثالین فقال الفاعل الذی کمرفوعی اتی زید منیرا وجهه نعم الفتی و مثل بهذا المثال الثالث اعلاما بانه لا فرق فی الفعل بین المتصرف و الجامد و حصره الفاعل فی مرفوعی ما ذکر اما جری علی الغالب لاتیانه مجرورا بمن اذا کان نکره بعد نفی او شبهه کما جاءنی من احد و بالباء فی نحو کفی بالله شهیدا النساء او اراده للاعم من مرفوعی اللفظ و المحل و لا بد بعد فعل من فاعل و هی اعنی البعدیه مرتبته فلا یتقدم علی الفعل لانه کالجزء منه فان ظهر فی اللفظ نحو قام

زید و الزیدان قاما فهو ذاک و الا فضمیر استتر راجع اما لمذکور نحو زید قام و هند قامت او لما دل علیه الفعل نحو و لا یشرب الخمر حین یشربها و هو مؤمن ای و لا یشرب الشارب او لما دل علیه الحال المشاهده نحو کلا اذا بلغت التراقی القیامه ای بلغت الروح.

قاعده قالوالا یحذف الفاعل اصلا عند البصریین و استثنی بعضهم صوره و هی فاعل المصدر نحو سقیا و رعیا و فیه

نظر و قد استثنیت صوره اخری و هی فاعل فعل الجماعه المؤکد بالنون فان الضمیر فیه یحذف و تبقی ضمته داله علیه و لیس مستترا کما سیاتی بیانه فی باب نونی التوکید

و جرد الفعل من علامه التثنیه و الجمع اذا ما اسندا لاثنین ظاهرین او جمع ظاهر کفاز الشهدا و قام اخواک و جائت الهندات هذه هی اللغه المشهوره و قد لا یجرد بل تلحقه حروف داله علی التثنیه و الجمع کالتاء الداله علی التانیث و یقال سعدا و سعدوا و الحال ان الفعل الذی لحقته هذه العلامه للظاهر بعد مسند و منه قوله (ص) یتعاقبون فیکم ملائکه باللیل و ملائکه بالنهارو قول بعضهم اکلونی البراغیث و قول الشاعر:

«تولی قتال المارقین بنفسه

و قد اسلماه مبعد و حمیم»

و قوله:

«نتج الربیع محاسنا

القحنها غر السحائب»

و یرفع الفاعل فعل اضمرا تاره جوازا اذا اجیب به استفهام ظاهر کمثل زید فی جواب من قرا او مقدر نحو یسبح له فیها بالغدو و الاصال رجال النور ببناء یسبح للمفعول او اجیب به نفی کقولک لمن قال لم یقم احد بلی زید و تاره وجوبا اذا فسره ما بعده کقوله تعالی و ان احد من المشرکین استجارک التوبه و تاء تانیث ساکنه تلی الفعل الماضی دلاله علی تانیث فاعله ان کان لانثی و لا تلحق المضارع لاستغنائه بتاء المضارعه و لا الامر لاستغنائه بالیاء کابت هند الاذی و انما تلزم هذه التاء فعل مضمر ای فعلا مسندا الیه سواء کان مضمر مؤنث حقیقی او مجازی متصل به نحو هند قامت و الشمس طلعت بخلاف المنفصل نحو هند ما قام الا هی و شذ حذفها فی المتصل فی الشعر کما سیاتی او فعلا

مسندا الی ظاهر مفهم ذات حر ای صاحبه فرج و یعبر عن ذلک بالمؤنث الحقیقی نحو قامت هند بخلاف المسند الی ظاهر مؤنث غیر حقیقی نحو طلعت الشمس فلا تلزمه و قد یبیح الفصل بین الفعل و الفاعل بغیر الا ترک التاء فی فعل مسند الی ظاهر مؤنث حقیقی نحو اتی القاضی بنت الواقف و قوله:

«ان امرا غره منکن واحده

بعدی و بعدک فی الدنیا لمغرور»

و الاجود فیه اثباتها و الحذف للتاء من فعل مسند الی ظاهر

مؤنث حقیقی مع فصل بین الفعل و الفاعل بالا فضلا علی الاثبات کما زکا الا فتاه ابن العلا اذ الفعل مسند فی المعنی الی مذکر لان تقدیره ما زکا احد الا فتاه ابن العلا و مثال الاثبات قوله:

«ما برئت من ریبه و ذم

فی حربنا الا بنات العم»

و الحذف للتاء من فعل مسند الی ظاهر مؤنث حقیقی قد یاتی بلا فصل حکی سیبویه عن بعضهم قال فلانه و الحذف مع الاسناد الی ضمیر المؤنث ذی المجاز و هو الذی لیس له فرج فی شعر وقع قال عامر الطائی:

«فلا مزنه و دقت و دقها

و لا ارض ابقل ابقالها»

و حمله ابن فلاح فی الکافیه علی انه عائد الی محذوف ای و لا مکان ارض ابقل و الضمیر فی ابقالها للارض و التاء مع فعل مسند الی جمع سوی السالم من مذکر و هو جمع التکسیر و جمع المؤنث السالم کالتاء مع مسند الی ظاهر مؤنث غیر حقیقی نحو احدی اللبن ای لبنه فیجوز اثباتها نح و قالت الرجال و قامت الهندات علی تاولهم بالجماعه و حذفها نحو قام الرجال و قام الهندات علی تاولهم بالجمع هذا مقتضی اطلاقه فی جمع المؤنث و الیه

ذهب ابو علی و فی التسهیل خصصه بما کان مفرده مذکرا کالطلحات او مغیرا کبنات و اما غیره کالهندات فحکمه حکم واحده و لا یجوز قام الهندات الا فی لغه قال فلانه قال فی شرح الکافیه و مثل جمع التکسیر ما دل علی جمع و لا واحد له من لفظه کنسوه تقول قال نسوه و قالت نسوه.

و اما جمع المذکر السالم فلا یجوز فیه اعتبار التانیث لان سلامه نظمه تدل علی

التذکیر و البنون جری مجری التکسیر لتغیر نظم واحده کبنات و الحذف للتاء فی فعل مسند الی جنس المؤنث الحقیقی نحو نعم الفتاه و بئس المراه استحسنوا لان قصد الجنس فیه علی سبیل المبالغه فی المدح او الذم بین و لفظ الجنس مذکر و یجوز التانیث علی مقتضی الظاهر فتقول نعمت الفتاه و بئست المراه و الاصل فی الفاعل ان یتصلا بفعله لانه کالجزء منه و الاصل فی المفعول ان ینفصلا عن فعله لانه فضله نحو ضرب زید عمرا و قد یجاء بخلاف الاصل فیقدم المفعول علی الفاعل نحو ضرب عمرا زید و قد یجی المفعول قبل الفعل نحو فریقا هدی و فریقا حق علیهم الضلاله الاعراف و اخر المفعول و قدم الفاعل وجوبا ان لبس بینهما حذر کان لم یظهر الاعراب و لا قرینه نحو ضرب موسی عیسی اذ رتبه الفاعل التقدیم و لو اخر لم یعلم فان کان ثمه قرینه جاز التاخیر نحو اکل الکمثری موسی و اضنت سعدی الحمی او اضمر الفاعل ای جیء به ضمیرا غیر منحصر نحو ضربت زیدا فان کان منحصرا وجب تاخیره نحو ما ضرب زیدا الا انت و کذا اذا کان المفعول ضمیرا نحو ضربنی زید و

ما بالا او بانما انحصر سواء کان فاعلا او مفعولا اخر وجوبا مثال حصر الفاعل نحو ما ضرب عمرا الا زید و انما ضرب عمرا زید و مثال حصر المفعول نحو ما ضرب زید الا عمرا و انما ضرب زید عمرا و قد یسبق المحصور سواء کان فاعلا او مفعولا ان قصد ظهر بان کان محصورا بالا و هذا ما ذهب الیه الکسائی و استشهد بقوله:

«تزودت من لیلی بتکلیم ساعه

فما زاد الا ضعف ما بی کلامها»

و قوله:

«ما عاب الا لئیم فعل ذی کرم

و لا جفا قط الا جبا بطلا»

و وافقه ابن الانباری فی تقدیمه اذا لم یکن فاعلا و الجمهور علی المنع مطلقا.

اما المحصور بانما فلا یظهر قصد الحصر فیه الا بالتاخیر

و شاع ای کثر و ظهر تقدیم المفعول علی الفاعل اذا اتصل به ضمیر یعود علی الفاعل و لم یبال بعود الضمیر علی متاخر لانه متقدم فی الرتبه و ذلک نحو خاف ربه عمر و شذ تقدیم الفاعل اذا اتصل به ضمیر یعود علی المفعول نحو زان نوره الشجر لعود الضمیر علی متاخر لفظا و رتبه و ذلک لا یجوز الا فی مواضع سته لیس هذا منها و فی الضروره نحو لما عصی اصحابه مصعبا ادی الیه الکیل صاعا بصاع و اجازه ابن جنی فی النثر بقله و تبعه المصنف قال لان استلزام الفعل للمفعول یقوم مقام تقدیمه

النائب عن الفاعل

ینوب مفعولِبه عن فاعل

فیما له کنیل خیر نائل

فأوّل الفعل اضممن و المتصل

بالآخر اکسر فی مضیٍّ کوصل

واجعله من مضارعٍ منفتحا

کینتحی المقول فیه ینتحی

والثانی التالی تاالمطاوعه

کالأول اجعله بلا منازعه

وثالث الذی بهمز الوصل

کالأول اجعلنّه کاستحلی

واکسر أو اشمم فاثلاثیٍّ أعلّ

عیناً و ضمّ جاکبوع فاحتمل

وإن بشکلٍ خیف لبسّ یجتنب

وما لباع قد

یری لنحو حبّ

وما لفا باع لما العین تلی

فی اختار و انقاد و شبهٍ ینجلی

وقابلّ من ظرفٍ أو من مصدر

أو حرف جرٍّ بنیابهٍ حری

ولا ینوب بعض هذی إن وجد

فی اللفظ مفعولّ به و قد یرد

وب اتفاقٍ قد ینوب الثان من

باب کسا فیما التباسه أمن

فی باب ظنّ و أری المنع اشتهر

ولا أری منعاً إذا القصد ظهر

وما سوی النائب ممّا علّقا

بالرّافع النّصب له محققا

و التعبیر به احسن من التعبیر بمفعول ما لم یسم فاعله لشموله للمفعول و غیره و لصدق الثانی علی المنصوب فی قولک اعطی زید درهما و لیس مرادا. ینوب مفعول به ان کان موجودا عن فاعل فیما له من رفع و عمدیه و امتناع تقدیمه علی الفعل و غیر ذلک کنیل خیر نائل و زید مضروب غلامه فاول الفعل الذی حذف فاعله اضممن سواء کان ماضیا او مضارعا و المتصل بالاخر اکسر فی مضی فقط کوصل و دحرج و اجعله ای المتصل بالاخر من فعل مضارع منفتحا کینتحی المقول فیه اذا بنی لما لم یسم فاعله ینتحی و کیضرب و یدحرج و یستخرج و الحرف الثانی التالی ای الواقع بعد تا المطاوعه کالاول اجعله فضمه بلا منازعه فی ذلک ای بلا خلاف نحو تعلم العلم و تدحرج فی الدار لانه لو لم یضم لالتبس بالمضارع المبنی للفاعل و کذا یضم الثانی التالی ما اشبه تاء المطاوعه نحو تکبر و تبختر و ثالث الماضی الذی ابتدیء بهمز الوصل کالاول اجعلنه فضمه کاستحلی لئلا یلتبس بالامر فی بعض الاحوال و اکسر فاء ثلاثی معتل العین لان الاصل ان یضم اوله و یکسر ما قبل آخره فتقول فی قال و باع قول و بیع فاستثقلت الکسره علی الواو و

الیاء فنقلت الی الفاء فسکنتا فقلبت الواو یاء لسکونها بعد کسره و سلمت الیاء لسکونها بعد حرکه تجانسها و هذه اللغه العلیا او اشمم فا ثلاثی اعل عینا بان تشیر الی الضم مع التلفظ بالکسر و لا تغیر الیاء و هذه اللغه الوسطی و بها قرا ابن عامر و الکسائی فی قیل /و غیض هود و ضم للفاء جا عن بعض العرب مع حذف حرکه العین فسلمت الواو و قلبت الیاء واوا کحوکت فی قوله

«حوکت علی نولین اذ تحاک

تختبط الشوک و لا تشاک»

و کبوع فی قوله:

«لیت و هل ینفع شیئا لیت

لیت شبابا بوع فاشتریت»

و قوله فاحتمل ای فاجیز و خرج بقوله اعل ما کان معتلا و لم یعل نحو عور فی المکان فحکمه حکم الصحیح ثم هذه اللغات الثلاث انما تجوز مع امن اللبس و ان بشکل من اشکال الفاء المتقدمه خیف لبس یحصل بین

فعل الفاعل و فعل المفعول یجتنب ذلک الشکل کخاف فانه اذا اسند الی تاء الضمیر یقال خفت بکسر الخاء فاذا بنی للمفعول فان کسرت حصل اللبس فیجب ضمه فیقال خفت و نحو طلت ای غلبت فی المطاوله یجتنب فیه الضم لئلا یلتبس بطلت المسند الی الفاعل من الطول ضد القصر.

و ما لباع ای اذا بنی للمفعول من کسر الفاء و اشمامها و ضمها قد یری لنحو حب من الثلاثی المضاعف المدغم اذا بنی للمفعول و اوجب الجمهور الضم و استدل مجیز الکسر بقراءه علقمه ردت الینا یوسف و ما ثبت لفا باع اذا بنی للمفعول من جواز الثلاثه فهو لما

العین تلی فی کل ثلاثی معتل العین و هو علی افتعل او انفعل نحو اختار و انقاد و شبه لذین ینجلی خبر

ای محل حصول ما لفاء باع لما و لیته العین فیما ذکر فیجوز فیهما کسر التاء و القاف و ضمهما و الاشمام علی العمل السابق و یلفظ بهمزه الوصل علی حسب التلفظ بهما و قابل للنیابه من ظرف بان کان متصرفا مختصا او غیر مختص لکن قید الفعل بمعمول آخر او من مصدر بان کان متصرفا

لغیر التوکید او حرف جر مع مجروره بان لم یکن متعلقا بمحذوف و لا عله بنیابه عن الفاعل حری ای جدیر نحو سیر یوم السبت و سیر بزید یوم و ضرب ضرب شدید و لما سقط فی ایدیهم الاعراف و نقل ابو حیان فی الارتشاف اتفاق البصریین و الکوفیین علی ان النائب هو المجرور و ان الذی قاله المصنف من انهما معا النائب لم یقله احد و غیر القابل لا ینوب نحو اذا و عند و ثم و سبحان الله و معاذ الله و ضربا فی ضربت ضربا و فهم من تخصیصه النیابه بما ذکر انه لا یجوز نیابه الحال و لا التمییز و لا المفعول له و لا المفعول معه و صرح بالاول فی التسهیل و بالثانی فی الارتشاف و بالثالث فی اللباب و لا ینوب بعض هذی الثلاثه المتقدمه ان وجد فی اللفظ

مفعول به کما لا یکون فاعلا اذا وجد اسم محض هذا مذهب سیبویه و ذهب الکوفیون و الاخفش الی انه قد یرد نیابه غیر المفعول به مع وجوده کقوله تعالی لیجزی قوما بما کانوا یکسبون الجاثیه و قول الشاعر لم یعن بالعلیاء الا سیدا و لا شفی ذا الغی الا ذو هدی و اختاره فی التسهیل و باتفاق من جمهور النحاه قد ینوب عن الفاعل المفعول

الثان من باب کسا فیما التباسه امن نحو کسی زیدا جبه بخلاف ما اذا لم یؤمن الالتباس فیجب ان ینوب الاول نحو اعطی عمرو بشرا و حکی عن بعضهم منع اقامه الثانی مطلقا و عن بعض آخر المنع ان کان نکره و الاول معرفه و لعل المصنف لم یعتد بهذا الخلاف و قد صرح بنفیه فی شرحی التسهیل و الکافیه و حیث جاز اقامه الثانی فالاول اولی

لکونه فاعلا فی المعنی فی باب ظن و اری المتعدیه لثلاثه المنع من اقامه الثانی و وجوب اقامه الاول اشتهر عن کثیر من النحاهقال الابدی فی شرح الجزولیه لانه مبتدا و هو اشبه بالفاعل فان مرتبته قبل الثانی لان مرتبه المبتدا قبل الخبر و مرتبه المرفوع قبل المنصوب ففعل ذلک للمناسبه و خالف ابن عصفور و جماعه و تبعهم المصنف فقال و لا اری منعا من نیابه الثانی اذا القصد ظهر و لم یکن جمله و لا ظرفاکما فی التسهیل کقولک فی جعل الله لیله القدر خیرا من الف شهر جعل خیر من الف شهر لیله القدر و اما الثالث من باب اری ففی الارتشاف ادعی ابن هشام الاتفاق علی منع اقامته و لیس کذلکففی المخترع جوازه عن بعضهم و کما لا یکون للفعل الا فاعل واحد کذلک لا ینوب عن الفاعل الا شیء واحد و ما سوی النائب عنه مما علقا بالرافع ای رافع النائب و هو الفعل و اسم المفعول و المصدرعلی ظاهر قول سیبویه النصب له محققا لفظا ان لم یکن جارا و مجرورا نحو ضرب زید یوم الجمعه امامک ضربا شدیدا و محلا ان یکنه نحو فاذا نفخ فی الصور نفخه واحده الحاقه

إشتغال العامل عن المعمول

إن مضمر

إسمٍ سابقٍ فعلاً شغل

عنه بنصبٍ لفظه أو المحلّ

فالسّابق انصبه بفعلٍ أضمرا

حتماً موافقٍ لما قد أظهرا

والنّصب حتمّ إن تلا السّابق ما

یختصّ بالفعل کإن و حیثما

وإن تلا السّابق ما بالابتدا

یختصّ بالفعل کإن و حیثما

کان إذا الفعل تلا ما لم یرد

ما قبل معمولاً لما بعد وجد

واختیر نصبّ قبل فعلٍ ذی طلب

وبعد ما إیلاؤه الفعل غلب

وبعد عاطفٍ بلا فصلٍ علی

معمولٍ فعلٍ مستقرٍّ أوّلا

وإن تلا المعطوف فعلاً مخبرا

به عن اسمٍ فاعطفن مخیّراً

والرّفع فی غیر الذی مرّ رجح

فما أبیح افعل و دع ما لم یبح

وفصل مشغولٍ بحرف جرّ

أو بإضافهٍ کوصلٍ یجری

وسوّ فی ذا الباب وصفاً ذا عمل

بالفعل إن لم یک مانعّ حصل

وعلقهّ حاصلهّ بتابع

کعلقهٍ بنفس الإسم الواقع

و هو ان یتقدم اسم و یتاخر فعل او شبهه قد عمل فی ضمیره او سببیه لو لا ذلک لعمل فیه او فی موضعه ان مضمر اسم سابق فعلا مفعول بقوله شغل ای ذلک المضمر عنه ای عن الاسم السابق بنصب لفظه ای لفظ ذلک المضمر

او المحل ای محله فالسابق ارفعه علی الابتداء او انصبه و اختلف فی ناصبه فالجمهور و تبعهم المصنف علی انه منصوب بفعل اضمرا حتما موافق لما قد اظهرا لفظا او معنی و قیل بالفعل المذکور بعده ثم اختلف فقیل انه عامل فی الضمیر و فی الاسم معا و قیل فی الظاهر و الضمیر ملغی.

و اعلم ان هذا الاسم الواقع بعده فعل ناصب لضمیره علی خمسه اقسام لازم النصب و لازم الرفع و راجح النصب علی الرفع و مستو فیه الامران و راجح الرفع علی النصب هکذا ذکره النحویون و تبعهم المصنف فشرع فی بیانها بقوله و النصب للاسم السابق حتم ان تلا السابق بالرفع ای وقع بعد ما یختص بالفعل کان و

حیثما نحو ان زیدا لقیته فاکرمه و حیثما عمرا تلقه فاهنه و کذا ان تلا استفهاما غیر الهمزه کاین بکرا فارقته و هل عمرا حدثته و سیاتی حکم التالی الهمزه و ان تلا السابق ای وقع بعد ما بالابتدا یختص کاذا الفجائیه فالرفع للاسم علی الابتداء التزمه ابدا نحو خرجت فاذا زید لقیته لان اذا لا یلیها الا مبتدا نحو

فاذا هی بیضاء الاعراف او خبر نحو اذا لهم مکر یونس و لا یلیها فعل و لذا قدر متعلق الخبر بعدها اسما کما تقدم و ذکره لهذا القسم افاده لتمام القسمه و ان کان لیس من الباب لعدم صدق ضابطه علیه لما تقدم فیه من قولنا لو لا ذلک الضمیر لعمل فی الاسم السابق و لا یصح هذا هنا لما تقدم من ان اذا لا یلیها فعل کذا یجب الرفع اذا الفعل تلا ای وقع بعد ما له صدر الکلام و هو الذی لم یرد ما قبل ای قبله معمولا لما بعد وجد کالاستفهام و ما النافیه و ادوات الشرط نحو زید هل رایته و خالد ما صحبته و عبد الله ان اکرمک اکرمه و اختیر نصب للاسم السابق اذا وقع قبل فعل ذی طلب کالامر و النهی و الدعاء نحو زیدا اضربه و عمرا لا تهنه و خالدا اللهم اغفر له و بشرا اللهم لا تعذبه و احترز بقوله فعل من اسم الفعل نحو زید دراکه فیجب الرفع و کذا ان کان فعل امر مرادا به العموم نحو و السارق و السارقه فاقطعوا ایدیهما المائده قاله ابن الحاجب و اختیر نصبه ایضا اذا وقع بعد ما ایلاؤه الفعل غلب کهمزه الاستفهام نحو ا بشرا منا

واحدا نتبعه القمر ما لم یفصل بینها و بینه بغیر ظرف فالمختار الرفع و کما و لا و ان النافیات نحو ما زیدا رایته قال فی شرح الکافیه و حیث مجرده من ما نحو حیث زیدا تلقاه فاکرمه لانها تشبه ادوات الشرط فلا یلیها فی الغالب الا فعل و اختیر نصبه ایضا اذا وقع بعد حرف عاطف له بلافصل علی معمول فعل متصرف مستقر اولا نحو ضربت زیدا و عمرا اکرمته قال فی شرح الکافیه لما فیه من عطف جمله فعلیه علی مثلها و تشاکل الجملتین المعطوفتین اولی من تخالفهما انتهی و حینئذ فالعطف لیس علی المعمول کما ذکره هنا و ل و قال تلا بدل علی لتخلص منه.

و خرج بقوله بلا فصل ما اذا فصل بین العاطف و الاسم فالمختار الرفع نحو قام زید و اما عمرو فاکرمته و خرج بقولی متصرف افعال التعجب و المدح و الذم فانه لا تاثیر للعطف علیها کما قال المصنف فی نکته علی مقدمه ابن الحاجب و ان تلا الاسم المعطوف فعلا متصرفا مخبرا به عن اسم اول مبتدا نحو هند اکرمتها و زیدا ضربته عندها فاعطفن مخیرا بین الرفع علی الابتداء و الخبر و النصب عطفا علی جمله اکرمتها و تسمی الجمله الاولی من هذا المثال ذات وجهین لانها اسمیه بالنظر الی اولها و فعلیه بالنظر الی آخرها و هذا المثال اصح کما قال الابدی فی شرح الجزولیه من تمثیلهم بزید قام و عمرو کلمته لبطلان العطف فیه لعدم ضمیر فی المعطوفه یربطها بمبتدا المعطوف علیها اذ المعطوف بالواو یشرک المعطوف علیه فی معناه فیلزم ان یکون فی هذا المثال خبرا عنه و لا یصح

الا بالرابط و

قد فقد انتهی و لعله یغتفر فی التوابع ما لا یغتفر فی غیرها و الرفع فی غیر الذی مر رجح لعدم موجب النصب و مرجحه و موجب الرفع و مستوی الامرین و عدم التقدیر اولی منه نحو زید ضربته و منع بعضهم النصب و رد بقوله تعالی جنات عدن یدخلونها الرعد.

فما ابیح لک افعل و دع ای اترک ما لم یبح لک و

تقدیمه واجب النصب ثم مختاره ثم جائزه علی السواء ثم مرجوحه احسن کما قال من صنع ابن الحاجب لان الباب لبیان المنصوب منه انتهی.

و کان ینبغی ان یؤخر واجب الرفع عنها لما ذکر و فصل ضمیر مشغول به عن الفعل بحرف جر او باضافه ای

بمضاف کوصل فیما مضی یجری فیجب النصب فی نحو ان زیدا مررت به او رایت اخاه اکرمک و الرفع فی نحو خرجت فاذا زید مر به عمرو و اخوه و یختار النصب فی نحو زیدا امرر به او انظر اخاه و الرفع فی نحو زید مررت به او رایت اخاه و یجوز الامران علی السواء فی نحو هند اکرمتها و زید مررت به او رایت اخاه فی دارها نعم یقدر الفعل من معنی الظاهر لا لفظه

و سو فی ذا الباب وصفا ذا عمل بالفعل فیما تقدم ان لم یک مانع حصل نحو ا زیدا انت ضاربه الان او غدا بخلاف الوصف غیر العامل کالذی بمعنی الماضی او العامل غیر الوصف کاسم الفعل او الحاصل فیه مانع کصله الالف و اللام و علقه حاصله بتابع للاسم الشاغل للفعل کعلقه حاصله بنفس الاسم الواقع الشاغل للفعل فقولک ا زیدا ضربت عمرا و اخاه کقولک ا زیدا ضربت اخاه و شرط فی

التسهیل ان یکون التابع عطفا بالواو کما مثلنا او نعتاکا زیدا رایت رجلا یحبه و زاد فی الارتشاف ان یکون عطف بیان کا زیدا ضربت عمرا اخاه

تعدّی الفعل ولزومه

علامه الفعل المعدّی أن تصل

هما غیر مصدرٍ به نحو عمل

فانصب به مفعوله إن لم ینب

عن فاعلٍ نحو تدبّرت الکتب

ولازمّ غیر المعدّی و حتم

لزوم أفعال السجایا کنهم

کذا افعللّ و المضاهی اقعنسا

وما اقتضی نظافهً أو دنسا

أو عرضاً أو طاوع المعدّی

لواحدٍ کمدّه فامتدّا

وعدّ لازماً بحرف جرّ

وإن حذف فالنّصب للمنجرّ

نقلاً و فی أنّ و إن یطّرد

مع أمن لبسٍ کعجبت أن یدوا

والأصل سبق فاعلٍ معنیً کمن

من ألبسن من زارکم نسج الیمن

ویلزم الأصل لموجبٍ عرا

وترک ذاک الأصل حتما قد یری

وحذف فضلهٍ أجز إن لم یضرّ

کحذف ما سیق جواباً أو حصر

ویحذف النّاصبها إن علما

وقد یکون حذفه ملتزما

و فیه رتب المفاعیل علامه الفعل المعدی ای المجاوز الی المفعول به ان تصل ها تعود علی غیر مصدر لذلک الفعل به نحو عمل فانک تقول الخیر عملته فتصل به هاء تعود علی غیر مصدره و احترز بها من هاء المصدر فانها توصل بالمتعدی نحو ضربته زیدا ای الضرب و باللازم نحو قمته ای القیام.

تتمه و من علامته ایضا ان یصلح لان یصاغ منه اسم مفعول تام کمقت فهو ممقوت قال فی شرح الکافیه و المراد بالتمام الاستغناء عن حرف جر فلو صیغ منه اسم مفعول مفتقر الی حرف جر یسمی لازما کغضبت علی عمرو فهو مغضوب علیه

فانصب به مفعوله الذی تجاوز الیه ان لم ینب عن فاعل نحو تدبرت الکتب و معلوم انه ان ناب عن فاعل رفع و فعل لازم غیر الفعل المعدی و هو الذی لا یتصل به ضمیر غیر مصدر و یقال له ایضا قاصر و غیر

متعد و متعد بحرف جر.

و حتم لزوم افعال السجایا جمع سجیه و هی الطبیعه کنهم اذا کثر اکله و ظرف و کرم و شرف و کذا حتم لزوم ما کان علی وزن افعلل بتخفیف اللام الاولی و تشدید الثانیه کاقشعر و اطمان و کذا افعنلل المضاهی اقعنسسا و هو احرنجم و کذا ما الحق بافعلل و افعنلل کاکوهد و احرنبا و کذا حتم لزوم ما اقتضی نظافه کطهر و نظف او دنسا کدنس و وسخ و نجس او اقتضی

عرضا ای معنی غیر لازم کمرض و بریء و فرح او طاوع فاعله فاعل الفعل المعدی لواحد کمده فامتدا و دحرجته فتدحرج و المطاوعه قبول المفعول فعل الفاعل فان طاوع المعدی لاثنین کان متعدیا لواحد نحو کسوت زیدا جبه فاکتساها ر و عد فعلا لازما الی المفعول به بحرف جر نحو عجبت من انک قادم و فرحت بقدومک و عده ایضا بالهمزه نحو اذهبت زیدا و بالتضعیف نحو فرحته.

و ان حذف حرف الجر فالنصب ثابت للمنجر ثم هذا الحذف لیس قیاسا بل نقلا عن العرب یقتصر فیه علی السماع کقوله تمرون الدیار و لم تعوجوا کلامکم علی اذا حرام و قد یحذف و یبقی الجر کقوله اذا قیل ای الناس شر قبیله اشارت کلیب بالاکف الاصابع

و حذف حرف الجر فی ان و ان المصدریتین یطرد و یقاس علیه مع امن لبس کعجبت ان یدوا ای یعطوا الدیه و عجبت انک قائم ای من ان یدوا و من انک قائم و محل ان و ان حینئذ نصب عند سیبویه و الفراء و جر عند الخلیل و الکسائی قال المصنف و یؤید قول الخلیل ما انشده الاخفش: «و ما

زرت لیلی ان تکون حبیبه

الی و لا دین بها انا طالبه»

بجر المعطوف علی ان تکون فعلم انها فی محل جر فان لم یؤمن اللبس لم یطرد الحذف نحو رغبت فی ان تقوم اذ یحتمل ان یکون المحذوف عن و لا یلزم من عدم الاطراد ای القیاس عدم الورود فلا یشکل بقوله تعالی و ترغبون ان تنکحوهن النساء فتامل

فصل فی رتب المفاعیل و ما یتعلق بذلک

و الاصل سبق مفعول هو فاعل معنی مفعولا لیس کذلک کمن من قولک البسن من زارکم نسج الیمن و من ثم جاز البسن ثوبه زیدا و امتنع اسکن ربها الدار و یلزم هذا الاصل لموجب عری ای وجد کان خیف لبس الاول بالثانی نحو اعطیت زیدا عمرا او کان الثانی محصورا نحو ما اعطیت زیدا الا درهما او ظاهرا و الاول مضمرا نحو اعطیتک درهما و ترک ذاک الاصل حتما قد یری لموجب کان کان الاول محصورا نحو ما اعطیت الدرهم الا زیدا او ظاهرا و الثانی مضمرا نحو الدرهم اعطیته زیدا او فیه ضمیر یعود علی الثانی کما تقدم و حذف مفعول فضله بان لم یکن احد مفعولی ظن لغرض اما لفظی کتناسب الفواصل و الایجاز و اما معنوی کاحتقاره اجز نحو ما و دعک ربک و ما قلی الضحی فان لم تفعلوا و لن تفعلوا البقره کتب الله لاغلبن انا و رسلی المجادله.

و هذا ان لم یضر بفتح

اوله و تخفیف الراء فان ضار ای ضر کحذف ما سیق جوابا لسائل او ما حصر لم یجز کقولک زیدا لمن قال من ضربت و نحو ما ضربت الا زیدا فلو حذف من الاول لم یحصل جواب و لو حذف من الثانی

لزم نفی الضرب مطلقا و المقصود نفیه مقیدا و یحذف الفعل الناصبها ای الناصب الفضله جوازا ان علما کان کان ثم قرینه حالیه کانت کقولک لمن تاهب للحج مکه ای ترید او مقالیه کزیدا لمن قال من ضربت و قد یکون حذفه ملتزما کان فسره ما بعد المنصوب کما فی

باب الاشتغال او کان نداء او مثلا کالکلاب علی البقر ای ارسل او جاریا مجراه ک انتهوا خیرا لکم النساء ای و ائتوا

التنازع فی العمل

إن عاملان اقتضیا فی اسمٍ عمل

قبل فللواحد منهما العمل

والثانی أولی عند أهل البصره

واختار عکساً غیرهم ذا أسره

وأعمل المهمل فی ضمیر ما

تنازعاه و التزم ما التزما

کیحسنان و یسیء ابناکا

وقد بغی و اعتدیا عبداکا

ولا تجیء مع أوّلٍ قد أهملا

بمضمرٍ لغیر رفع أو هلا

بل حذفه الزم إن یکن غیر خبر

وأخّرته إن یکن هو الخبر

وأظهر ان یکن ضمیرّ خبرا

لغیر ما یطابق المفسّرا

نحو أظنّ و یظنّانی أخا

زیداً و عمراً أخوین فی الرّخا

و یسمی ایضا باب الاعمال و هو کما یؤخذ مما سیاتی ان یتوجه عاملان لیس احدهما مؤکدا للاخر الی معمول واحد متاخر عنهما نحو ضربت و اکرمت زیدا فکل واحد من ضربت و اکرمت یطلب زیدا بالمفعولیه.

ان عاملان فعلان او اسمان او اسم و فعل اقتضیا ای طلبا فی اسم عمل رفعا او نصبا او طلب احدهما رفعا و الاخر نصبا و کانا

قبل فللواحد منهما العمل بالاتفاق اما الاول او الثانی مثال ذلک علی اعمال الاول قام و قعدا اخواک رایت و اکرمتهما ابویک ضربت و ضربتهما الزیدین ضربت و ضربونی الزیدین و مثاله علی اعمال الثانی قاما و قعد اخواک رایت و اکرمت ابویک ضربانی و ضربت الزیدین ضربت و ضربنی الزیدون و هذا فی غیر فعل

التعجب اما هو فیشترط فیه اعمال الثانی کما اشترط المصنف فی شرح التسهیل فی جواز التنازع فیه خلافا لمن منعه کما احسن و اعقل زیدا

و اعمال الثان اولی من اعمال الاول عند اهل البصره لقربه و اختار عکسا و هو اعمال الاول لسبقه غیرهم ای اهل الکوفه حال کونه ذا اسره ای صاحب جماعه قویه و اعمل المهمل من العمل فی الاسم الظاهر فی ضمیر ما تنازعاه وجوبا ان کان ما یضمر مما یلزم ذکره کالفاعل و التزم ما التزما من مطابقه الضمیر للظاهر فی الافراد و التذکیر و غیرهما کیحسنان و یسیء ابناکا فابناکا تنازع فیه یحسن و یسیء فاعمل یسیء فیه و اضمر فی یحسن الفاعل و لم یبال بالاضمار قبل الذکر للحاجه

الیه کما فی ربه رجلا زید و منع جواز مثل هذا الکوفیون فجوز الکسائی یحسن و یسیء ابناک بناء علی مذهبه من جواز حذف الفاعل و جوزه الفراء بناء علی مذهبه من توجه العاملین معا الی الاسم الظاهر و جوز الفراء ایضا ان یؤتی بضمیر الفاعل مؤخرا نحو یحسن و یسیء ابناک هما و قد بغی و اعتدیا عبداکا فعبداکا تنازع فیه بغی و اعتدی فاعمل فیه الاول و اضمر فی الثانی و لا محذور لرجوع الضمیر الی متقدم فی الرتبه فان اعملت الاول و احتاج الثانی الی منصوب وجب ایضا اضماره نحو ضربنی و ضربته زید و ندر قوله

بعکاظ یعشی الناظرین اذا هم لمحوا شعاعه و لا تجیء مع اول قد اهملا من العمل بمضمر لغیر رفع اوهلا بل حذفه ای ضمیر غیر الرفع الزم ان یکن فضله بان لم یوقع حذفه فی لبس و کان غیر خبر و غیر مفعول اول

لظن نحو ضربت و ضربنی زید و ندر المجیء به فی قوله و اضمرنه و اخرنه وجوبا ان یکن ذلک الضمیر عمده بان کان هو الخبر لکان او ظن او المفعول الاول لظن او اوقع حذفه فی لبس ککنت و کان زید صدیقا ایاه و ظننی و ظننت زیدا عالما ایاه و ظننت منطلقه و ظنتنی منطلقا هند ایاها و استعنت و استعان علی زید به.

و ذهب بعضهم فی الخبر و المفعول الاول الی جواز تقدیمه کالفاعل و آخر الی جواز حذفه ان دل علیه دلیل و ابن الحاجب الی الاتیان به اسما ظاهراو الاخفش الی انه ان وجدت قرینه حذف و الا اتی به اسما ظاهرا و لا تضمر بل اظهر مفعول الفعل المهمل ان یکن ضمیر لو اضمر خبرا فی الاصل لغیر ما یطابق المفسرا بکسر السین و هو المتنازع

فیه بان کان مثنی و الضمیر خبرا عن مفرد نحو اظن و یظنانی اخا زیدا و عمرا اخوین فی الرخا فاخوین تنازع فیه اظن لانه یطلبه مفعولا ثانیا اذ مفعوله الاول زیدا و یظنانی لانه یطلبه مفعولا ثانیا فاعمل فیه الاول و هو اظن و بقی یظنانی یحتاج الی مفعول فلو اتیت به ضمیرا مفردا فقلت اظن و یظنانی ایاه زیدا و عمرا اخوین لکان مطابقا للیاء غیر مطابق لما یعود علیه و هو اخوین و لو اتیت به ضمیرا مثنی فقلت اظن و یظنانی ایاهما زیدا و عمرا اخوین لطابقه و لم یطابق الیاء الذی هو خبر عنه فتعین الاظهار و قد علمت ان المسئله حینئذ لیست من باب التنازع لان کلا من العاملین قد عمل فی ظاهر

المفاعیل الخمسه

مدخل؛ المفعول به

فصل: المفاعیل خمسه:

احدها المفعول به:

و قد سبق حکمه

المفعول المطلق

المصدر اسم ما سوی الزمّان من

مدلولی الفعل کأمنٍ من أمن

بمثله أو فعلٍ أو وصفٍ نصب

وکونه أصلاً لهذین انتخب

توکیداً او نوعاً یبین أو عدد

کسرت سیرتین سیر ذی رشد

وقد ینوب عنه ما علیه دلّ

کجدّ کلّ الجدّ و افرح الجذل

وما لتوکیدٍ فوحّد ابدا

وثنّ و اجمع غیره و أفردا

وحذف عامل المؤکّد امتنع

وفی سواه لدیلٍ متّسع

والحذف حتمّ مع آت بدلا

من فعله کندلاً اللذ کاندلا

وما لتفصیلٍ کإمّا منّا

عامله یحذف حیث عنّا

کذا مکرّرّ وذز حصرٍ ورد

نائب فعلٍ لاسم عینٍ استند

ومنه ما یدعونه مؤکّدا

لنفسه أو غیره فالمبتدا

نحو له علیّ ألف عرفا

والثان کابنی أنت حقا صرفا

کذاک ذو التشبیه بعد جمله

کلی بکاً بکاء ذات عضله

الثانی المفعول المطلق: و هو کما یؤخذ مما سیاتی المصدر الفضله المؤکد لعامله او المبین لنوعه او عدده و سمی مطلقا لانه یقع علیه اسم المفعول من غیر تقیید بحرف جر و لهذه العله قدمه علی المفعول به الزمخشری و ابن الحاجب.

و اعلم ان الفعل یدل علی شیئین الحدث و الزمان و اما المصدر فهو اسم یدل علی ما سوی الزمان من مدلولی الفعل و هو الحدث کامن من امن بمثله ای بمصدر او فعل او وصف نصب نحو فان جهنم جزاؤکم جزاء موفورا الاسراء و کلم الله موسی

تکلیما النساء و الصافات صفا الصافات و هو مضروب ضربا.

و کونه ای المصدر اصلا لهذین ای للفعل و الوصف و هو مذهب اکثر البصریین هو الذی انتخب ای اختیر لان کل فرع یتضمن الاصل و زیاده و الفعل و الوصف بالنسبه الی المصدر کذلک دونه و ذهب بعض البصریین الی ان المصدر اصل للفعل و الفعل اصل للوصف و آخر الی ان کلا من المصدر و الفعل اصل براسه و الکوفیون

الی ان الفعل اصل للمصدر توکیدا یبین المصدر اذا ذکر مع عامله کارکع رکوعا او نوعا یبین اذا وصف او اضیف او اضیف الیه او عدد کسرت سیرتین

سیر ذی رشد و رجعت القهقری و قد ینوب عنه ما علیه دل ککل مضاف الیه کجد کل الجد و بعضکما فی الکافیه کضربته بعض الضرب و کذا مرادفه نحو افرح الجذل بالمعجمه ای الفرح و وصفه و الدال علی نوع منه او عدده او آلته او ضمیره او اشاره الیهکما فی الکافیه نحو سرت احسن السیر و اشتمل الصماء و رجع القهقری فاجلدوهم ثمانین جلده النور ضربته سوطا لا اعذبه احدا المائده ضربت ذلک الضرب و ینوب عنه ایضا ما یشارکه فی مادته و هو ثلاثه اسم مصدر نحو اغتسل غسلا و اسم عین نحو و الله انبتکم من الارض نباتا النوح و مصدر لفعل آخر نحو و تبتل الیه تبتیلا المزمل و ما لتوکید فوحد ابدا لانه بمنزله تکریر الفعل و الفعل لا یثنی و لا یجمع و ثن و اجمع غیره و افردا و حذف عامل المصدر المؤکد امتنع قال فی شرح الکافیه لانه یقصد به تقویه عامله و تقریر معناه و حذفه مناف لذلک و نقضه ابنه بمجیئه فی نحو سقیا و رعیا و رد بانه لیس من التوکید فی شیء و انما المصدر فیه نائب مناب العامل دال علی ما یدل علیه فهو عوض منه و یدل علی ذلک عدم جواز الجمع بینهما و لا شیء من المؤکدات یمتنع الجمع بینه و بین المؤکد.

و فی حذف عامل سواه لدلیل علیه متسع فیبقی علی نصبه کقولک لمن قال ای سیر سرت سیرا سریعا و لمن

قدم من سفره قدوما مبارکا و الحذف للعامل حتم مع مصدر آت بدلا من فعله سماعا فی نحو حمدا و شکرا و قیاسا فی الامر کندلا اللذ فی قول الشاعر:

«علی حین الهی الناس جل امورهم

فندلا زریق المال ندل الثعالب»

فهو کاندلا و فی النهی نحو قیاما لا قعودا و الدعاء نحو سقیا و رعیا و الاستفهام للتوبیخ نحو ا توانیا و قد جد قرناؤک و لا فرق فیما ذکر بین ما له فعل کما تقدم

و ما لیس له

تذر الجماجم ضاحیا هاماتها

بله الاکف کانها لم تخلق

فیقدر له فعل من معناه ای اترک و ما لتفصیل لعاقبه ما قبله ک اما منا بعد و اما فداء محمد عامله یحذف حتما قیاسا حیث عنا ای عرض فالتقدیر فی الایه و الله اعلم فاما تمنون منا و اما تفدون فداء کذا فی الحکم مکرر ورد نائب فعل مسند الی اسم عین نحو زید سیرا سیرا ای یسیر سیرا.

و کذا ذو حصر بالا او بانما ورد نائب فعل لاسم عین استند نحو ما انت الا سیرا و انما انت سیرا فان استند الی اسم معنی وجب الرفع علی الخبریه فی الصورتین نحو امرک سیر سیر و انما سیرک سیر البرید و منه ای من المصدر الذی حذف عامله حتما ما یدعونه ای یسمونه مؤکدا اما لنفسه او غیره فالمبتدا به ای فالاول و هو المؤکد لنفسه ما وقع بعد جمله لا محتمل لها غیره نحو له علی الف درهم عرفا و الثان و هو المؤکد لغیره ما وقع بعد جمله لها محتمل غیره کابنی انت حقا صرفا قال فی التسهیل و لا یجوز تقدم هذا المصدر علی الجمله التی قبله وفاقا

للزجاج کذاک ذو التشبیه الواقع بعد جمله مشتمله علی اسم بمعناه

و صاحبه کلی بکا بکاء ذات عضله ای صاحبه داهیه بخلاف الواقع بعد مفرد کصوته صوت حمار و الواقع بعد جمله لم تشتمل علی ما ذکر کهذا بکاء بکاء الثکلی.

تتمه کالمصدر فی حذف عامله ما وقع موقعه نحو اعتصمت عائذا بک قاله فی شرح الکافیه

المفعول له

ینصب مفعولاً له المصدر إن

أبان تعلیلاً کحد شکراً ودن

وهو بما یعمل فیه متّخذ

وقتاً وفاعلاً و إن شرطّ فقد

فاجرره ب الحرف و لیس یمتنع

مع الشروط کلزهدٍ ذا قنع

وقلّ أن یصحبها المجرّد

والعکس فی مصحوب ال وأنشدوا

«لا أقعد الجبن عن الهیجاء

ولو توالت زمر الأعداء»

الثالث من المفاعیل المفعول له

و یسمی المفعول لاجله و من اجله و هوکما قال ابن الحاجب ما فعل لاجله فعل مذکور ینصب حال کونه مفعولا له المصدر ان ابان تعلیلا للفعل کجد شکرا و دن و هو بما یعمل فیه و هو الفعل متحد وقتا و فاعلا و ان شرط مما ذکر فقد فاجرره باللام و نحوها مما یفهم التعلیل و هو من و فی نحو:

«له ملک ینادی کل یوم

لدوا للموت و ابنوا للخراب»

«فجئت و قد نضت لنوم ثیابها

لدی الستر الا لبسه المتفضل»

«و انی لتعرونی لذکراک هزه

کما انتفض العصفور بلله القطر»

قال فی شرح الکافیه فان لم یکن ما قصد به التعلیل مصدرا فهو احق باللام او ما یقوم مقامها نحو سری زید للماء او للعشب و کلما ارادوا ان یخرجوا منها من غم الحج ان امراه دخلت النار فی هره حبستها.

و لیس یمتنع الجر مع وجود الشروط المذکوره بل یجوز

کَلِزُهْدٍ ذا قنع. ثم جواز ذلک علی اقسام ذکرها بقوله و قل ان یصحبها ای اللام المجرد من ال و الاضافه و

کثر نصبه و اوجبه الجزولی و قال الشلوبین شیخ المصنف و لا سلف له فی ذلک و العکس و هو کثره صحبتها ثابت فی مصحوب ال و قل نصبه و انشدوا علیه قول بعضهم لا اقعد الجبن ای الخوف ای لاجله عن الهیجاء بالمد و یجوز قصره ای الحرب و لو توالت زمر الاعداء جمع زمره و هی الجماعه من الناس و فهم من کلامه استواء الامرین فی المضاف و صرح به فی التسهیل.

المفعول فیه و هو المسمّی ظرفا

الظرف وقتّ أو مکان ضمّنا

فی باطّرادٍ کهنا امکث أزمنا

فانصبه ب الواقع فیه مظهرا

کان وإلا فانوه مقدّرا

وکلّ وقتٍ قابلّ ذاک و ما

یقبله المکان إلا مبهما

نحو الجهات و المقادیر و ما

صیغ من الفعل کمرمی من رمی

وشرط کون ذا مقیساً أن یقع

ظرفاً لما فی أصله معه اجتمع

وما یری ظرفا و غیر ظرف

فذاک ذو تصرّفٍ فی العرف

وغیر ذی التصرّف الذی لزم

ظرفیّه أو شبهها من الکلم

وقد ینوب عن مکانٍ مصدر

وذاک فی ظرف الزمان یکثر

الرابع من المفاعیل المفعول فیه و هو المسمی ظرفا

الظرف ایضا فی اصطلاحنا وقت او مکان ضمنا فی باطراد کهنا امکث ازمنا بخلاف ما لم یضمنها نحو یوم الجمعه مبارک او ضمنها بغیر اطراد و هو المنصوب علی التوسع نحو دخلت الدار فانصبه بالواقع فیه و هو المصدر و مثله الفعل و الوصف مظهرا کان کما تقدم و الا فانوه مقدرا نحو فرسخا لمن قال کم سرت و کل وقت سواء کان مبهما او مختصا قابل ذاک

النصب و استثنی منه فی نکته علی مقدمه ابن الحاجب مذ و منذ و ما یقبله المکان الا ان کان مبهما بان افتقر الی غیره فی بیان صوره مسماه نحو الجهات الست و هی فوق و تحت و خلف

و امام و یمین و یسار و ما اشبهها کجانب و ناحیه و المقادیر کالمیل و الفرسخ و البرید و الا ان کان من ما صیغ من الفعل ای مادته کمرمی من رمی و شرط کون ذا مقیسا ان یقع ظرفا لما ای لفعل فی اصله ای حروفه الاصلیه معه اجتمع کجلست مجلس زید و رمیت مرماه فان لم یقع کذلک کان شاذا یسمع و لا یقاس علیه کقولهم هو عمرو مزجر الکلب و

عبد الله مناط الثریا و هو منی مقعد القابله و غیر ما ذکر من الامکنه لا یقبل النصب علی الظرفیه کالدار و المسجد و السوق و الطریق و ما یری ظرفا و غیر ظرف کان یری مبتدا او خبرا او فاعلا او مفعولا او مضافا الیه نحو یوم و شهر فذاک ذو تصرف فی العرف و غیر ذی التصرف الذی لزم ظرفیه کقط و عوض او شبهها کالجر بالحرف کعند و لدی من الکلم بیان للذی و قد ینوب عن ظرف مکان مصدر کان مضافا الیه الظرف فحذف و اقیم هو مقامه نحو جلست قرب زید و ذاک فی ظرف الزمان یکثر نحو انتظرته صلاه العصر و امهلته نحر جزورین و قد یجعل المصدر ظرفا دون تقدیر و منه ذکاه الجنین ذکاه امه و قد یقام اسم عین مضاف الیه الزمان مقامه نحو لا اکلمک هبیره بن قیس ای مده غیبته

المفعول معه

ینصب تالی الواو مفعولا معه

فی نحو سیری و الطریق مسرعه

بما من الفعل وشبهه سبق ذا

النّصب لا بالواو فی القول الأحق

وبعد ما استفهامٍ او کیف نصب

بفعل کونٍ مضمرٍ بعض العرب

والعطف إن یمکن بلا ضعفٍ أحق

والنّصب مختارّ لدی ضعف النّسق

والنّصب إن لم یجز العطف

یحب

أو أعتقد إضمار عاملٍ تصب

الخامس من المفاعیل المفعول معه

و اخره عنها لاختلافهم فیه هل هو قیاسی دون غیره و لوصول العامل الیه بواسطه حرف دون غیره.

ینصب اسم تالی الواو التی بمعنی مع التالیه لجمله ذات فعل او اسم فیه معناه و حروفه حال کونه مفعولا معه و مثال ذلک موجود فی

نحو سیری و الطریق مسرعه بما من الفعل و شبهه سبق ذا النصب لا بالواو فی القول الاحق بالترجیح الذی نص علیه سیبویه و قال الجرجانی بالواو و الزجاج بفعل مضمر و فهم من قوله سبق انه لا یتقدم علیه و هو کذلک بلا خلاف و ان قلت قد روی النصب بعد ما استفهام او کیف نحو ما انت و زیدا و کیف انت و قصعه من ثرید فبطل ما قرر من انه لا بد ان یسبقه فعل او شبهه فالجواب ان اکثرهم یرفعه و قد نصب هذا بفعل من کون مضمر بعض العرب فتقدیره ما تکون و زیدا و کیف تکون و قصعه من ثرید و العطف ان یمکن بلا ضعف فیه احق من النصب علی المفعولیه نحو کنت انا و زید کالاخوین و النصب علی المفعولیه مختار عند المصنف لدی ضعف عطف النسق نحو جئت و زیدا و اوجبه السیرافی بناء علی قاعدته ان کل ثان کان مؤثرا للاول ای مسببا له لا یجوز فیه الا النصب اذ قولک جئت و زیدا معناه کنت السبب فی مجیئه و النصب علی المفعولیه ان امکن و لم یجز العطف لمانع یجب نحو ما لک و زیدا بالنصب لان عطفه علی الکاف لا یجوز اذ لا یعطف علی ضمیر الجر الا باعاده الجار قاله فی شرح

الکافیه و سیاتی فی باب العطف اختیار جوازه او اعتقد اذا لم یمکن النصب علی المفعولیه اضمار عامل ناصب له تصب نحو:

«علفتها تبنا و ماء باردا

حتی شتت هماله عیناها»

ای و سقیتها.

تتمه یجب العطف ان لم یجز النصب نحو تشارک زید و عمرو لافتقاره الی فاعلین فالاقسام حینئذ اربعه راجح العطف و واجبه و راجح النصب و واجبه و هذا خاتمه المفاعیل و عقبه المصنف بما هو مفعول فی المعنی فقال

الاستثناء

ما استثنیت إلا مع تمامٍ بنتصب

وبعد نفی أو کنفی أنتخب

إتباع ما اتصل وانصب ما انقطع

وعن تمیم فیه إبدالّ وقع

وغیر نصب سابقٍ إلا لما

بعد یکن کما لو غلا عدما

وألف إلا ذات توکیدٍ کلا

تمرر بهم إلا الفتی إلا العلا

وإن تکرّر لا لتوکیدٍ فمع

تفریغٍ التأثیر بالعامل دع

فی واحدٍ ممّا بإلا استثنی

ولیس عن نصب سواه مغنی

ودون تفریغٍ مع التقدم

نصب الجمیع احکم به و التزم

وانصب لتأخیرٍ وجیء بواحد

منها کما لو کان دون زائد

کلم یفوا إلا امرؤّ إلا علی

وحکمها فی القصد حکم الأوّل

واستثن مجروراً بغیرٍ معربا

بما لمستثنیً بألا نسبا

ولسویً سویً سواءٍ اجعلا

علی الأصحّ ما لغیرٍ جعلا

واستثن ناصبا بلیس وخلا

وبعدا وبیکون بعد لا

واجرر بسابقی یکون إن ترد

وبعد ما انصب وانجرارّ قد یرد

وحیث جرّا فهما حرفان

کما هما إن نصبا فعلان

وکخلا حاشا و لا تصحب ما

وقیل حاش وحشا فاحفظهما

الاستثناء و هو اخراج بالا او احدی اخواتها حقیقه او حکما من متعدد ما استثنت الا مع تمام و ایجاب ینتصب بها عند المصنف و بما قبلها عند السیرافی و بمقدر عند الزجاج نحو فسجد الملائکه کلهم اجمعون الا ابلیس الحجر و و ان وقع بعد نفی او ما هو کنفی و هو النهی و الاستفهام انتخب بفتح التاء اتباع ما اتصل للمستثنی منه فی اعرابه

علی انه بدل منه بدل بعض من کل نحو و لم یکن لهم شهداء الا انفسهم النور و لا یلتفت منکم احد الا امراتک هود و من یقنط من رحمه ربه الا الضالون الحجر و یجوز النصب قال المصنف و هو عربی جید قال ابن النحاس کل ما جاز فیه الاتباع جاز فیه النصب علی الاستثناء و لا عکس.

و انصب ما انقطع وجوبا نحو ما لهم به من علم الا اتباع الظن النساء و عن تمیم فیه ابدال وقع قال شاعرهم:

«و بلده لیس لها انیس

الا الیعافیر و الا العیس»

و غیر نصب سابق علی المستثنی منه ای اتباعه فی النفی قد یاتی کقول حسان فانهم یرجون منه شفاعه اذا لم یکن الا النبیون شافع و لکن نصبه اختر ان ورد کقوله:

«و ما لی الا آل احمد شیعه

و ما لی الا مذهب الحق مذهب»

اما فی الایجاب فلا یجوز غیر النصب نحو قام الا زیدا القوم و ان یفرغ سابق الا لما بعد ای للعمل فیه یکن ما بعد کما لو الا عدما فیعرب علی حسب ما یقتضیه ما قبلها و ذلک لا یقع الا بعد نفی او شبهه کلا تزر الا فتی لا یتبع الا الهدی و هل زکا الا الورع و الغ الا ذات توکید و هی التی تلاها اسم مماثل لما قبلها او تلت عاطفا فاجعلها کالمعدومه کلا تمرر بهم الا الفتی الا العلا کقوله:

«ما لک من شیخک الا عمله

الا رسیمه و الا رمله»

و ان تکرر الا لا لتوکید فمع تفریغ من المستثنی منه بان حذف التاثیر بالعامل الواقع قبل الا دع فی واحد مما بالا استثنی مقدما کان او لا و لیس عن نصب سواه

مغنی نحو ما قام الا زید الا عمرا الا بکرا و دون تفریغ مع التقدم لجمیع المستثنیات علی المستثنی منه نصب الجمیع احکم به و التزم و لا تدع العامل یؤثر فی شیء منها نحو قام الا زیدا الا عمرا الا خالدا القوم و انصب لتاخیر لجمیع المستثنیات عن المستثنی منه کلها فی غیر ما ذکر فی قوله و جیء بواحد منها معربا کما لو کان وحده دون زائد علیه فانصبه و ارفعه حیث یقتضی ذلک علی ما تقدم کلم یفوا الا امرؤ الا علی برفع الاول و نصب الثانی و قاموا الا زیدا الا عمرا الا خالدا بنصب الجمیع اذ لو لم یکن الا الاول لوجب نصبه و حکمها ای ما بعد المستثنی الاول من المستثنیات اذا لم یمکن استثناء بعضها من بعض فی القصد حکم المستثنی الاول فان کان خارجا بان کان الاول استثناء من موجب فما بعده کذلک و ان کان داخلا بان کان استثناء من غیر موجب فما بعده کذلک فان امکن استثناء بعضها من بعض نحو له عندی اربعون الا عشرین الا عشره الا خمسه الا اثنین استثنی کل واحد مما قبله او اسقط الاوتار و ضم الباقی بعد الاسقاط الی الاشفاع فالمجتمع هو الباقی بعد الاستثناء قاله فی شرح الکافی و استثن مجرورا بغیر لاضافته له حال کونه معربا بما لمستثنی بالا نسبا من وجوب نصب و اختیاره و اتباع علی ما تقدم و لکونها موضوعه فی الاصل لافاده المغایره شارکت الا فی الاخراج الذی معناه المغایره و لم تکن متضمنه معناها فلهذا لم تبن و لسوی بکسر السین مقصورا و ممدودا و سوی بضمها مقصورا و سواء بفتحها

ممدودا اجعلا علی القول الاصح ما لغیر جعلا من استثناء و اعراب بما نسب للمستثنی بالا و مقابل الاصحقول سیبویه انها لا تستعمل الا ظرفا و لا تخرج عنه الا فی الضروره و رده المصنف بورودها مجروره بمنفی قوله (ص) دعوت ربی ان لا یسلط علی امتی عدوا من سوی انفسها و فاعلا فی قوله:

«فلما اصبح الشر و امسی و هو عریان

و لم یبق سوی العدوان دناهم کما دانوا»

و مبتدا فی قوله:

«و اذا تباع کریمه او تشتری

فسواک بائعها و انت المشتری»

و اسما للیس فی قوله:

«ا اترک لیلی لیس بینی و بینها

سوی لیله انی اذا لصبور»

و قال الرمانی انها تستعمل ظرفا غالبا و کغیر قلیلا و اختاره ابن هشام و استثن ناصبا للمستثنی بلیس علی انه خبرها و اسمها مستتر کقوله (ص) ما انهر الدم و ذکر اسم الله تعالی علیه فکلوه لیس السن و الظفر و کذا خلا نحو قام القوم خلا زیدا و المستثنی بعدا و بیکون الکائن بعد لا کذا ایضا نحو قام القوم لا یکون زیدا و اسمها کلیس و اجرر بسابقی یکون و هما خلا و عدا ان ترد نحو:

«خلا الله لا ارجو سواک و انما

اعد عیالی شعبه من عیالکا»

«ابحنا خیّهم قتلا و اَسْرا

عدا الشمطاء و الطفل الصغیر»

و ان وقعا بعد ما انصب بهما حتما لانهما فعلان اذما الداخله

علیهما مصدریه و هی لا تدخل الا علی الجمل الفعلیه کقوله:

«الا کل شیء ما خلا الله باطل

و کل نعیم لا محاله زائل»

«یمل الندامی ما عدانی لانّنی

بکل الذی یهوی ندیمی مولع»

و انجرار بهما حینئذ قد یرد حکاه الاخفش و الجرمی و الربعی علی ان ما زائده و حیث جرا فهما حرفان للجر کما هما

ان نصبا المستثنی فعلان استتر فاعلهما وجوبا کما سبق و کخلا فی نصب المستثنی بها و جره و غیر ذلک مما سبق حاشا عند المبرد و المازنی و المصنف و عند سیبویه انها لا تکون الا حرف جر و رد بقوله:

«حاشا قریشا فان الله فضلهم

علی البریه بالاسلام و الدین»

و لکنها لا تصحب ما و اما الحدیث اسامه احب الناس الیّ ما حاشا فاطمه فلیست حاشا هذه الاداه بل فعل ماض بمعنی استثنی و ما الداخله علیه نافیه لا مصدریه هو من کلام الراوی و فی روایه ما حاشا فاطمه و لا غیرها و قیل فی حاشا فی لغه حاش و فی اخری حشا فاحفظهما

الحال

الحال وصفّ فضلهّ منتصب

مفهم فی حال کفرداً أذهب

وکونه منتقلاً مشتقاً

یغلب لکن لیس مستحقاً

ویکثر الجمود فی سعرٍ و فی

مبدی تأوّلٍ بلا تکلّف

کبعه مدّا بکذا یداً بید

وکرّ زیدّ أسداً أی کأسد

والحال إن عرّف لفظاً فاعتقد

تنکیره معنیً کوحدک اجتهد

ومصدرّ منکرّ حالاً یقع

بکثرهٍ کبغتهٍ زیدّ طلع

ولم ینکّر غالباً ذو الحال إن

لم یتأخر أو یخصّص أی یبن

من حد نفی او مضاهیه کلا

یبغ امرؤ علی امریءٍ مستشهدین

وسبق حالٍ ما بحرف جرّ قد

أبوا و لا أمنعه فقد ورد

ولا تجز حالاً من المضاف له

إلا إذا اقتضی المضاف عمه

أو کان جزء ماله أضیفا

أو مثل جزئه فلا تحیفا

والحال إن ینصب بفعلٍ صرّفا

أو صفهٍ أشبهت المصرّفا

فجائزّ تقدیمه کمسرعا

ذا راحلّ ومخلصاً زیدّ دعا

وعاملّ ضمّن معنی الفعل لا

حروفه مؤخراً لن یعملا

کتلک لیت و کان وندر

نحو سعیدّ مستقرّاً فی هجر

ونحو زیدّ مفرداً أنفع من

عمرو معاناً مستجازّ لن یهن

والحال قد یجیء ذا تعدّد

لمفردٍ فاعلم و غیر مفرد

وعامل الحال بها قد أکّدا

فی نحو لا تعث فی الأرض مفسدا

وإن تؤکد جملهً فمضمر

عاملها ولفظها یؤخّر

وموضع الحال تجیء جمله

کجاء زیدّ

و هو ناوٍ رحله

وذات بدءٍ بمضارعٍ ثبت

حوت ضمیراً و من الواو خلت

وذات واو بعدها انو مبتدا

له المضارع اجعلنّ مسندا

وجمله الحال سوی ما قدّما

بواوٍ او بمضمرٍ أو بهما

والحال قد یحذف ما فیها عمل

وبعض ما یحذف ذکره حظل

الحال عندنا وصف جنس شامل ایضا للخبر و النعت فضله ای لیست احد جزای الکلام فصل مخرج للخبر منتصب

مفهم فی حال کذا ای مبین لحال صاحبه ای الهیئه التی هو علیها فصل مخرج النعت و التمییز فی نحو لله دره فارسا کفردا اذهب ای فی حال تفردی.

و لا یرد علی هذا الحد نحو مررت برجل راکب لانه مفهم فی حال رکوبه لان افهامه ضمنی و الغرض من تعریف الحال معرفه ما یقع علیه بعد معرفه

استعمال العرب له منصوبا لا معرفته لیحکم له بالنصب فلا یلزم الدور علی ادخال الحکم بالنصب فی تعریفه قاله والدی رحمه الله آخذا من کلام صاحب المتوسط فی نظیر المساله و کونه منتقلا مشتقا ای وصفا غیر ثابت هو الذی یغلب وجوده فی کلامهم لکن لیس ذلک مستحقا فیاتی لازما بان کان مؤکدا نحو یوم ابعث حیا مریم او دل عامله علی تجدد ذات صاحبه نحو خلق الله الزرافه یدیها اطول من رجلیها او غیر ذلک مما هو مقصور علی السماع نحو قائما بالقسط آل عمران و یاتی جامدا لکن یکثر الجمود فی سعر بالسین المهمله و فی مبدی تاول بالمشتق بلا تکلف بان یدل علی مفاعله او تشبیه او ترتیب فالسعر کبعه مدا بکذا ای مسعرا او الدال علی المفاعله نحو یدا بید ای مقبوضا و الدال علی التشبیه نحو کر زید اسدا ای کاسد فی الشجاعه و الدال علی الترتیب نحو تعلم الحساب بابا بابا و

ادخلوا رجلا رجلا و یقل اذا کان غیر مؤول بالمشتق بان کان موصوفا نحو فتمثل لها بشرا سویا مریم او دالا علی عدده نحو فتم میقات ربه اربعین لیله الاعراف او تفضیل نحو هذا بسرا اطیب منه رطبا او کان نوعا لصاحبه نحو هذا مالک ذهبا او فرعا له نحو هذا حدیدک خاتما او اصلا نحو هذا خاتمک حدیدا و الحال شرطه ان یکون نکره خلافا لیونس و البغدادیین مطلقا و الکوفیین فیما تضمن معنی الشرط و ان اتاک حال قد عرف لفظا فاعتقد تنکیره معنی کوحدک اجتهد ای منفردا و جاءوا الجماء الغفیر ای جمیعا و جائت الخیل بداد ای متبدده و مصدر منکر حالا یقع سماعا مطلقا عند سیبویه بکثره کبغته زید طلع ای باغتا و قیاسا عند المبرد علی ما کان نوعا من الفعل کجئت رکضا فیقیس علیه جئت سرعه و رجله و عند المصنف و ابنه بعد اما نحو اما علما فعالم و بعد خبر شبه به مبتدؤه کزید زهیر شعرا او قرن بال الداله علی الکمال نحو انت الرجل علما و لم ینکر غالبا ذو الحال ان لم یتاخر او لم یخصص او لم یبن ای یظهر واقعا من بعد نفی او من بعد مضاهیه و هو النهی و الاستفهام و ینکر ای یجوز تنکیره ان تاخر کقوله:

«لمیه موحشا طلل

یلوح کانه خلل»

او تخصص بوصف نحو و لما جاءهم کتاب من عند الله مصدقا البقره فی قراءه بعضهم او اضافه نحو فی اربعه ایام سواء فصلت او وقع بعد نفی نحو و ما اهلکنا من قریه الا و لها کتاب معلوم الحجر او بعد نهی کلا یبغ امرؤ علی امریء مستسهلا

او استفهام نحو:

«یا صاح هل حم عیش باقیا فتری

فی نفسک العذر فی ابعادها الاملا»

و قد نکر نادرا من غیر وجود شیء مما ذکر و منه صلی رسول الله جالسا و صلی وراءه قوم قیاما و سبق حال ما بحرف جر قد ابوا کسبقها ما جر باضافه الیه و لا امنعه وفاقا للفارسی و ابنی کیسان و برهان فقد ورد فی الفصیح قال الله تعالی و ما ارسلناک الا کافه للناس السبا و قال الشاعر:

«اذا المرء اعیته المروءه ناشئا

فمطلبها کهلا علیه شدید»

و اول ذلک المانعون بان کافه حال من الکاف فی ارسلناک و الهاء

للمبالغه ای و ما ارسلناک الا کافا للناس و بان کهلا حال من الفاعل المحذوف من المصدر ای فمطلبه ایاها کهلا علیه شدید و سبقها المرفوع و المنصوب جائز خلافا للکوفیین و سبقها المحصور واجب کما جاء راکبا الا زید و سبقها و هی محصوره ممتنع و لا تجز حالا من المضاف له خلافا للفارسی الا اذا اقتضی المضاف عمله ای العمل فی الحال کقوله تعالی الیه مرجعکم جمیعا یونس. او کان المضاف جزء ما له اضیفا کقوله تعالی و نزعنا ما فی صدورهم من غل اخوانا الحجر او مثل جزئه فلا تحیفا کقوله تعالی

ثم اوحینا الیک ان اتبع مله ابراهیم حنیفا النحل.

و الصورتان الاخیرتان قال ابو حیان لم یسبق المصنف الی ذکرهما احد انتهی قلت قد نقلهما المصنف فی فتاویه عن الاخفش و قد تبعه علیهما جماعه و الحال ان ینصب بفعل صرفا او صفه اشبهت المصرفا فجائز خلافا للکوفیین تقدیمه علی ناصبه ما لم یعارضه معارض من کون عامله صله لال او لحرف مصدری او مقرونا بلام القسم او لام الابتداء او کونه

جمله معها الواو کمسرعا ذا راحل و مخلصا زید دعا فان کان ناصبه غیر فعل کاسم الفعل او المصدر او فعلا غیر متصرف کفعل التعجب او صفه کذلک کافعل التفضیل فی بعض احواله لم یجز تقدیمه علیه. ضابط جمیع العوامل اللفظیه تعمل فی الحال الا کان و اخواتها و عسی علی الاصح و عامل ضمن معنی الفعل لا حروفه مؤخرا لن یعملا لضعفه کتلک و لیت و کان و لعل و ها التنبیه و الظروف المتضمنه معنی الاستقرار و ندر عندنا توسط الحال بین صاحبه و عامله اذا کان ظرفا او مجرورا مخبرا به و ان اجازه الاخفش بکثره نحو سعید مستقرا فی هجر و منع بعضهم هذه الصوره کما منع تقدیمه علیهما باجماع و تقدیم الحال علی عامله اذا کان افعل مفضلا به کون فی حال علی کون فی حال نحو زید مفردا انفع من عمرو معانا و هذا بسرا اطیب منه رطبا مستجاز لن یهن ای یضعف و الحال قد یجیء ذا تعدد لمفرد فاعلم کالخبر سواء کان الجمیع فی المعنی واحدا کاشتریت الرمان حلوا حامضا ام لم یکن کجاء زید عاذرا ذا مین و غیر مفرد نحو لقیت زیدا مصعدا منحدرا ثم ان ظهر المعنی رد کل حال الی ما یلیق به و الا جعل الاول للثانی و الثانی للاول و عامل الحال و کذا صاحبها بها قد اکدا فی نحو لا تعث فی الارض مفسدا و ارسلناک للناس رسولا النساء لامن من فی الارض کلهم جمیعا یونس و ان تؤکد الحال جمله معقوده من اسمین معرفتین جامدین لبیان یقین او فخر او تعظیم او نحو ذلک فمضمر عاملها نحو

«انا ابن داره معروفا

بها نسبی

و هل بداره یا للناس من عار»

ای احقه و قیل عاملها المبتدا و قیل الخبر الواقع فی الجمله و لفظها یؤخر وجوبا لعدم جواز تقدم المؤکد علی المؤکد و موضع الحال قد تجیء جمله خالیه من دلیل الاستقبال کجاء زید و هو ناو رحله و قد یجیء موضعه ظرف او مجرور متعلق

بمحذوف وجوبا نحو رایت الهلال بین السحاب فخرج علی قومه فی زینته القصص و جمله الحال سواء کانت مؤکده ام لا اذا جیء بها ذات بدء بمضارع خال من قد ثبت او نفی بلا او ما او بماض تال الا او متلو باو حوت ضمیرا رابطا ظاهرا او مقدرا و من الواو خلت نحو و لا تمنن تستکثر المدثر ما لکم لا تناصرون الصافات.

عهدتک ما تصبوا و فیک شبیبه فما لک بعد الشیب صبا متیما الا کانوا به یستهزؤن الحجر لاضربنه ذهب او مکث

و ان اتی من کلام العرف جمله مبدوءه بما ذکر و هی ذات واو فلا تجره علی ظاهره بل بعدها ای بعد الواو انو مبتدا له المضارع المذکور اجعلن مسندا خبرا نحو:

«فلما خشیت اظافیرهم

نجوت و ارهنهم مالکا»

ای و انا ارهنهم مالکا و ذات بدء بمضارع مقرون بقد یلزمها الواو نحو لم تؤذوننی و قد تعلمون انی رسول الله الصف قاله فی التسهیل و جمله الحال سوی ما قدما و هی الجمله الاسمیه مثبته او منفیه و الفعلیه المصدره بمضارع منفی او بماض مثبت او منفی بشرط ان تکون غیر مؤکده تاتی بواو فقط نحو جاء زید و عمرو قائم جاء زید و لم تطلع الشمس جاء زید و قد طلعت الشمس جاء زید و ما طلعت الشمس.

و شرط جمله الحال المصدره

بالماضی المثبت المتصرف المجرد من الضمیر ان تقترن بقد ظاهره او مقدره لتقربه من الحال و استشکله السعد و تبعه شیخنا العلامه الکافیجی بان الحال الذی هو قید علی حسب عامله فان کان ماضیا او حالا او مستقبلا فکذلک الحال فلا معنی لاشتراط تقریبه من الحال بقد قال فما ذکروه غلط نشا من اشتراک لفظ الحال بین الزمان الحاضر و هو ما یقابل الماضی و بین ما یبین الهیئه المذکوره انتهی.

و قد اختار ابو حیان تبعا لجماعه عدم الاشتراط کما لو وجد الضمیر

او تاتی بمضمر فقط نحو اهبطوا بعضکم لبعض عدو البقره فانقلبوا بنعمه من الله و فضل لم یمسسهم سوء آل عمران او جاءوکم حصرت صدورهم النساء. جاء زید ما قام ابوه او بهما نحو خرجوا من دیارهم و هم الوف البقره و الذین یرمون ازواجهم و لم یکن لهم شهداء الا انفسهم النور ا فتطمعون ان یؤمنوا لکم و قد کان فریق منهم یسمعون کلام الله البقره جاء زید و ما قام ابوه و الحال قد یحذف ما فیها عمل جوازا لدلیل حالی کقولک للمسافر راشدا مهدیا او مقالی نحو بلی قادرین القیامه.

و بعض ما یحذف مما یعمل فی الحال وجب فیه ذلک حتی ان ذکره حُظِل ای منع منه کعامل الموکده للجمله و النائبه مناب الخبر کما سبق و المذکوره للتوبیخ نحو اقاعدا و قد قام الناس او بیان زیاده او نقص بتدریج ک تصدیق بدینار فصاعدا و اشتره بدینار فسافلا و هو قیاس و ک هنیئا لک و هو سماع.

تتمه: الاصل فی الحال ان تکون جائزه احذف و قد یعرض لها ما یمنع منه ککونها جوابا نحو راکیا لمن قال کیف

جئت او مقصودا حضرها نحو لم اعده الا حرضا او نائبه عن الخبر نحو ضربی زیدا قادما او منهیا عنها نحو و لا تقربوا الصلاه و انتم سکاری

التمییز

إسمّ یمعنی من مبینّ نکره

ینصب تمییزاً بما قد فسّره

کشبرٍ ارضاً و قفیزٍ برّاً

و منوین عسلاً وتمرا

و بعد ذی وشبهها إذا

أضفتها کمدّ حنطهٍ غذا

والنّصب بعد ما أضیف وجبا

إن کان مثل ملء الأرض ذهبا

والفعال المعنی انصبن بأفعلا

مفضّلاً کأنت أعلی منزلا

وبعد کلّ ما اقتضی تعجّبا

میّز کأکرم بأبی بکرٍ أبا

واجرر بمن إن شئت غیر ذی العدد

و الفاعل المعنی کطب نفسا تفد

وعامل التمییز قدّم مطلقا

وا لفعل ذو التصریف نزرا سبقا

و هو الممیز و التبیین و المبین و التفسیر و المفسر بمعنی واحد. اسم بمعنی من مبین لابهام الاسم او نسبته نکره ینصب تمییزا فخرج بالقید الاول الحال و بالثانی اسم لا و نحو:

استغفر الله ذنبا لست محصیه رب العباد الیه الوجه و العمل و قد یاتی التمییز غیر مبین فیعد مؤکدا نحو:

ان عده الشهور عند الله اثنی عشر شهرا و قد یاتی بلفظ المعرفه نحو:

و طبت النفس یا قیس عن عمرو فیعتقد تنکیره معنی و نصبه بما قد فسره فی تفسیر لاسم و بالمسند من فعل او شبهه فی تفسیر النسبه.

هذا و الاسم المبهم الذی یفسره التمییز اربعه اشیاء:

العدد ک احد عشر کوکبا و لا یجوز جرّ تمییزه و المقدار و هو مساحه کشبر ارضا و کیل نحو قفیز بُرا و وزن نحو منوین عسلا و تمرا و ما یشابه المقدار نحو مثقال ذره خیرا یره و فرع التمییز نحو خاتم حدیدا و بعد ذی الثلاثه المذکوره فی البیت و نحوها کالذی ذکرته بعد اجرره اذا اضفتها بعمال المضاف الیه کمدُّ حنطه غذا و

لا تحقّر ظلامه و لو شبر ارض و یجوز ایضا جرّه بمن کما سیذکره و رفعه علی البدل.

و النصب للتمیز الواقع بعدما ای مبهم اضیف الی غیره وجبا ان کان الممیز لا یغنی عن المضاف الیه مثل ملؤ الارض ذهبا فان اغنی نحو هو اشجع الناس رجلا جاز الجرّ فتقول هو اشجع رجلٍ.

و التمییز الفاعل فی المعنی انصبن بافعلا الکائن مفضلا کانت اعلی منزلا اذ معناه انت علا منزلک بخلاف غیره فیجب جرّه به ک زیدا اکمل فقیه.

و بعد کل ما اقتضی تعجبا سواء کان بصیغه ما افعله او افعل به ام لا ممیز ناصبا کاکرم بابی بکر ابا و لله درّه فارسا و حسبک بزید رجلا و کفی به عالماو

«بانت لتحزننا غفاره

یا جارتا ما انت جراه»

واجرر بمن التبعیضیه ان شئت کل ممیز غیر اربعه اشیاء التمییز ذی العدد ای المفسر له کما تقدم و التمییز الفاعل فی المعنی ان کان محمولا عن الفاعل صناعه کطبْ نفسا تُفَد او عن مضاف نحو:

زید اکثر مالا و المحمول عن المفعول نحو:

غرست الارض شجرا و عامل التمییز فدم مطلقا علیه اسما کان او فعلا جامدا او متصرف و الفعل ذو التصریف نزرا سبقا بضم اوله بالتمییز کقوله:

«اتهجر لیلی بافراق حبیبها

و ما کا دنفسا بالفراق تطیب»

و قوله:

«انفسا تطیب بنیل المنی

و داعی المنون ینادی جهارا»

و قاس ذلک الکسائی و المبرد و المازنی و اختاره المصنف فی شرح العمده.

حروف الجرّ

هاک حروف الجرّ و هی من إلی

حتی خلا حاشا عدا فی عن علی

مذ ربّ اللام کی واوّ وتا

والکاف و الواو وربّ و التا

واخصص بمذ ومنذ وقتاً وبربّ

منکّرا و التاء لله وربّ

وما رووا من نحو ربّه فتی

نزرّ کذا کها ونحوه أتی

بعّض وبیّن وابتدئ

فی الأمکنه

بمن و قد تأتی لبدء الأزمنه

وزید فی نفی وشبهه فجر

نکرهً کما لباغٍ من مفر

للآنتها حتی ولامّ الی

ومن وباءّ یفهمان بدلا

واللام للملک وشبهه و فی

تعدیهٍ أیضا وتعلیلٍ قفی

وزید و الظرفیّه استبن ببا

وفی و قد یبیّنان السّببا

بالبا استعن وعدّ عوّض ألصق

ومثل مع و من و عن بها انطلق

علی للاستعلا ومعنی فی و عن

بعن تجاوزاً عنی بها انطق

علی للاستعلا ومعنی فی و عن

بعن تجاوزاً عنی من قد فطن

وقد تجی موضع بعدٍ و علی

کما علی موضع عن قد جعلا

شبّه بکافٍ و بها التعلیل قد

یعنی وزائدا لتوکیدٍ ورد

واستعمل اسماً و کذا عن و علی

من أجل ذا علیهما من دخلا

ومذ ومنذ اسمان حیث رفعا

أو أولیا الفعل کجئت مذ دعا

وإن یجرّا فی مضیٍّ فکمن

هما و فی الحضور معنی فی استبن

وبعد من و عن وباءٍ زید ما

فلم یعق عن عملٍ قد علما

وزید بعد رُبٍّ و الکاف فکفّ

وقد یلیهما وجرّّّ لم یکف

وحذفت رُبّ لدی

حذفٍ وبعضه یری مطرّدا

هاک ای خذ حروف الجر و هی عشرون من و الی و حتی و خلا و حاشا و عدا و فی و عن و علی و مذ و منذ و رب و اللام و کی و قلّ من ذکرها و لا تجرّ الا ما الاستفهامیه و ان و ما و صلتهما و واو و تا و الکاف و الباء و لعل و قلّ من ذکر هذه ایضا و لا تجربها الا عُقیل و مت و قلّ من ذکرها ایضا و لا تجرّ بها الا هُذیل و زاد فی الکافیه لولا اذا و لیها ضمیر و هو مشهور عن سیبویه بالضاهر اخصص مذ و منذ و حتی و الکاف و الواو و رب و التاء فلا تجربها ضمیرا

و اخصص بمذ و منذ وقتا غیر مستقب نحو:

ما رایته مذیومنا و منذ یوم الجمعه و اخصص بربّ منکرا لفظا و معنی او معنی فقط کما قال فی شرح الکافیه نحو:

ربّ رجل و اخیه.

و التاء جارّه لله و رب مضافا الی الکعبه او الیاء نحو تالله و ترب الکعبه و تربی و سمع ایضا تالرحمن و ما رووا من ادخال رُب علی الضمیر نحو رُبه فتیً نزر من وجهین ادخالها علی غیر الضاهر و علی معرفه کذا نزر ادخال الکاف علی الضمیر کقوله:

«لئن کان من جن لابرح طارقا

و ان یک انسا ما کها الانس یفعل»

و نحوه مما اتی کقوله:

«فلا تری بعلا و ا حلائلا

کهو و لا کهن الا حافظا»

و کذا ادخال حتی علیه نحو:

فلا و الله لا یبقی انس

فتی حتاک یابن ابی زیاد»

فصل: فی معنای حروف الجر بعِّض و بیّن الجنس و ابتدیء فی المکنه بالتفاق بمن نحو:

لن تنالوا البرّ حتی انتفقوا مما تحبون و فاجتنبوا الرجس من الاوثان و سبحان الذی اسری بعبدی لیلا من المسجد الحرام و قد تاتی لبدء الازمنه کقوله تعالی لسمجد اسس علی التقوی من اول یوم و نفاه البصریون الا الاخفش و مذهبه و زید ای من عندنا فی نفی و شبهه و هو النهی و الاستفهام فجرّ نکره کما بلاغ من مفرّ و هل من خالق غیر الله و زید عند الاخفش فی الایجاب فجرّ النکره و المعرفه نحو:

قد کان من مطر من فضل ورفنا

فضلا علی الارض و الانعام و الناس»

«یظل به الجر با یمثل قائما

و یکثر فیه من حنین الاباعر»

للانتهاء حتی نحو:

حتی مطلع الفجر و لام نحو سقناه لبلد میت و الی نحو سرت البارحه الی آخر

اللیل.

و من و باء یفهمان بدلا نحو:

ارضیتم بالحیاه الدنیا من الاخره فلیت لی بهم قوما اذا رکبوا

شنّوا الاغاره فرسانا و رکبانا

و اللام للملک نحو لله ما فی السماوات و ما فی الارض و شبهه و هو الاختصاص نحو السرج للدابه و فب تعدیه ایضا و تعلیل قفی نحو:

فهب لی من لدنک ولیا و

انی لتعرونی لذکراک

هزه کما انتقض العصفور بلله القطر»

و زید للتوکید نحو:

«فلا و الله لا یلقی لمابی

و لا للمابهم ابدا دواء»

و تاتی للتقویه و هو معنی بین التعدیه و الزیاده نحو:

ان کنتم للرؤیا تعبرون و فعال لما یرد قال فی شرح الکافیه و لا یفعل ذلک بمعتد الی اثنین لعدم امکان زیادتها فیهما لانه لم یعهد و فی احدهما لعدم المرجح و الظرفیه حقیقه او محازا استبن بب و فی نحو و انکم لتمرّون علیهم مصبحین و باللیل و ما کنت بجنب الغربی و الم غلبت الروم فی ادنی الرض و لقد کان فی یوسف و اخوته آیات و قد یبیّنان السببا نحو فبظلم من الذین هادوا و دخلت امرءه النار فی هرّه حبستها.

بالباء استعن نحو:

بسم الله الرحمن الرحیم و عدّ نحو ذهب الله بنورهم و لا یجمع بینها و بین الهمزه و عوّض و التعویض غیر البدل نحو بعتک هذا بهذا و الصق نحو وصلتُ هذا بهذا و مثل مع و من التبعیضیه و عن بها انطق نحو نسبح بحمدک و عینا یشرب بها عبادالله و سال سائل بعذاب واقع.

علی للاستعلاء حسا نحو و علیها و علی الفلک تحملون او معنی نحو تکبّر زید علی عمرو و معنی فی نحو:

و اتّبعوا ما تتلوا الشیاطین علی ملک سلیمان و معنی عن نحو:

اذا رضیتْ علیّ بنو قُشیر

لعمروالله

اعجبنی رضاها»

بعن تجاوزا عنی من قد فطن نحو:

رمیتن السهم عن القوس و قد یجیء موضع بعد نحو:

لترکبن طبقا عن طبق و موضع علی نحو:

لاه ابن عمک لا افضلت فی حسب

عنّی و لا انت دیاّنی فتخزونی»

کما علی موضع عن قد جعلا کما تقدّم و هذا تصریح بانّ لکلّ حرف معنی مختصا به و استعماله فی غیره علی وجه النیابه شبّه بکاف نحو زید کالاسد و بها التعلیل قد یعنی نحو واذکروه کما هداکم و زائدا لتوکید ورد نحو لیس کمثله شیء واستعمل اسما مبتداء نحو:

«ابداً کالفراء فوق ذراها

جین یطوی المسامع الصرّار»

و فاعلا نحو:

اتنهتون و لن ینهی ذوی شطط کالطعن

یذهب فیه الزیت و الفتل»

و مجرورا باسم نحو:

و لعبت طیر بهم ابابیل

فصیروا مثل کعصف ماکول»

و بحرف نحو:

«بکا اللقوه الشغواءجلت و لم اکن

لاولع الا بالکمی المقنع»

و کذا عن و علی یستعملان اسمین من اجل ذا علیهما من دخلا فی قوله:

فقلت للرکب لمّاان علابهم

من عن یمین الحبیا نظرهً قُبُلُ»

و قوله:

«غدتْ من علیه بعد ماتمَّ ظمؤها

تصلّ و عن قیض ببیداء مجهل»

و مذ و منذ اسمان حیث رفعا نحو ما رایته مذیومان و هما حینئذ فی الماضی بمعنی اوّل المده و فی غیره بعمنی جمیع المده و الصحیح انّهما حینئذ مبتدءان ما بعدهما خبر و قیل بالعکس و قسل ظرفقان و ملکان تامه محذوفه او أولیا الفعل او الجمله الاسمیه کجئت مذ دعا و

«مازلت ابغی المال مذ انا یافع

ولیدا و مهلا حین شبتُ و امردا»

و ان تجرّا فی مضیّ فکَمِن الابتدائیه هما و فی الحضور اذا جرّا معنی فی ای الظرفیه استبن بهما و بعد من و عن وباء زید ما فلم یعُق ای لم یکفّ عن

عمل قد علما و هو الجر نحو:

مما خطیئاتهم و عما قلیلٍ، فبما نقضهم.

قال فی شرح الکافیه و قد تحدث مع الباء تقلیلا و هی لغه هُذیل و زید بعد ربّ و الکاف فکف، عن العمل و ادخلتهما علی الجمل نحو:

ربّما اوفیتُ فی علم

ترفعن ثوبی شمالات»

و ربما یودّ الذین کفروا و:

«ربّما الجامل المؤبّل فیهم

و عنا بینهن المهار»

«احٌ ماجد لم یخزنی یوم مشهد

کما سیف عمروه لم تخنه مضاربه»

و قد یلیها ما و جرّ لم یکفّ نحو:

«ماویّ یا ربّما غاره

شعواء کاللذعه بالمیسم»

«و ننصر مولان و نعلم انّه

کما الناس مجروم علیه و جارم»

و حذفت ربّ فجرّت مضمره بعد بل و هو قلیل نحو:

بل بلد ملؤالاکام قتمه

لا یشتری کتّانه و جهرُمُه»

و بعد الفاء و هو قلقل ایضا نحو:

«فمثلک حبلی قد طرقت و مرضع

فالهیتها عن ذی تمائم مغیل»

و بعد الواو ضاع ذا العمل حتِب قال بعضهم ان الجرّ بالواو نفسها نحو:

«و لیلٍ کموج البحر ارخیَ سدوله

علیّ بانواع الهموم لیبتلی»

و ربّما جرّت محذوفه دون حرف نحو:

«رسم دار و قفت فی طلبه

کدتُ اقصی الحساه من جلله»

و قد یجرّ بسوی ربّ لدی حذف له و هو سما کقول بعضهم و قد قیل له کیف اصبحت خیرٍ و الحدلله ای علی خیر و بعضه یری مطّردا یقس علیه نحو:

بکم درهمٍ اشتریت ای بکم من درهم و مررت برجل صالح الا صالحٍ فطالحٍ حکاه یونس ای ان لا أمُرَّ بصالحٍ فقد مررت بصالحٍ.

الإضافه

نوناً تلی الإعراب أو تنوینا

مما تضیف احذف کطور سینا

والثانی اجرر وانو من أو فی إذا

لم یصلح إلا ذاک و اللام خذا

لما سوی ذینک واخصص أوّلا

أو أعطه التعریف بالذی تلا

وإن یشابه المضاف یفعل

وصفاً فعن تنکیره لا یعزل

کربّ راجینا عظیم الأمل

مروّع القلب قلیل الحیل

وذی الإضافه اسمها

لفظیه

وتلک محضهّ ومعنویّه

ووصل أل بذا المضاف مغتفر

إن وُصلت بالثانی کالجعد الشعر

أو بالذی له أضیف الثانی

کزیدُ الضاربُ رأسِِِِِ الجانی

وکونها فی الوصف کافٍ إن وقع

مثنّیً أو جمعاً سبیله اتبع

وربّما أکسب ثانٍ أولا

تأنیثاً ان کان الحذف موهلا

ولا یضاف اسمّ لما به اتحد

معنی وأوّل موهماً إذا ورد

وبعض الأسماء یضاف أبدا

وبعض ذا قد یأت لفظاً مفردا

وبعض ما یضاف حتما امتنع

إیلاؤه اسماً ظاهراً حیث وقع

کوحد لبّی ودوالی سعدیْ

وشذّ إیلاء یدیْ للبّی

وألزموا إضافهً الی الجمل

حیث و إذا و إن ینوّن یحتمل

إفراد إذا و ما کإذ معنیً کإذا

أضف جوازاً نحو حین جانبذ

وابن أو اعرب ما کإذ قد أجریا

واختر بنا متلوّ فعلٍ بنیا

وقبل فعلٍ معرب أو مبتدا

أعرب و من بنی فلن یفنّدا

وألزموا إذا إضافهً الی

جمل الافعال کهن إذا اعتلی

لمفهم اثنین معرّفٍ بلا

تفرّقٍ أضیف کلتا وکلا

ولا تضف لمفردٍ معرّفٍ

أیّا و إن کرّرتها فأضف

اوتنوِ الأجزا واخصص بالمعرفه

موصولهً أیّاً وبالعکس الصّفه

وإن تکن شرطاً او استفهاما

فمطلقاً کمّل بها الکلاما

والزموا إضافهً لدن فجرّ

ونصبُ غدوهٍ بهما عنهم ندر

ومع مع فیها قلیلّ ونقل

فتحّ وکسرّ لسکونٍ یتصل

واضمم بناءً غیراً ان عدمت ما

له أضیف ناویاً ما عدما

قبلُ کغیرُ بعدُ حسبُ أوّلُ

ودونُ و الجهاتُ أیضاً وعلُّ

وأعربوا نصباً إذا ما نکّرا

قبلاً و ما من بعده قد ذکرا

وما یلی المضاف یأتی خلفا

عنه فی الاعراب إذا ما حذفا

ورّبّما جرّوا الذی أبقوْا کما

قد کان قبل حذف ما تقدّما

لکن بشرط أن یکون ما حُذفْ

مماثلاً لما علیه قد عُطف

ویُحذفُ الثانی فیبقی الأوّل

کحاله إذا به یتصلّ

بشرط عطفٍ وإضافهٍ إلی

مثل الذی له أضفت الأوّلا

فصل مضافٍ شبه فعلٍ ما نصب

مفعولاً أو ظرفاً أجز و لم یعب

فصل یمینٍ واضطرارا وجدا

بأجنبیٍّ أو بنعتٍ أو ندا

نونا تلی الاعراب ای حروفه او تنوینا ملفوظا به او مقدرا مما تضیف احذف لان الاضافه تؤذن بالاتصال و التنوین و

خلفه و هو النون یؤذنان بالانفصال کطور سینا و دراهمک و غلامی زید

و الثانی و هو المضاف الیه اجرر وجوبا بالحرف المقدر عند المصنف و بالمضاف عند سیبویه و بالاضافه عند الاخفش و انو من ان کان المضاف بعض المضاف الیه و صح اطلاق اسمه علیه کذا قال فی شرح الکافیه تبعا لابن السراج مخرجا بالقید الاخیرنحو ید زید ممثلا بنحو خاتم فضه و ثوب خز او انو فی اذا لم یصلح الا ذاک نحو بل مکر اللیل و النهار السبا و اللام خذا ناویا لها لما سوی ذینک نحو غلام زید.

و اخصص اولا بالثانی ان کان نکره کغلام رجل او اعطه التعریف بالذی تلا ان کان معرفه کغلام زید.

و ان یشابه المضاف یفعل ای المضارع فی کونه مرادا به الحال او الاستقبال حال کونه وصفا کاسمی الفاعل و المفعول و الصفه المشبهه فعن تنکیره لا یعزل سواء اضیف الی معرفه او نکره و لذلک وصف به النکره ک هدیا بالغ الکعبه المائده و نصب علی الحال ک ثانی عطفه الحج و دخل علیه رب کرب راجینا عظیم الامل مروع القلب قلیل الحیل.

و ذی الاضافه و هی اضافه الوصف الی معموله اسمها لفظیه لانها افادت تخفیف اللفظ بحذف التنوین و النون و تلک الاضافه و هی التی تفید التعریف او التخصیص اسمها محضه ای خالصه و معنویه ایضا لانها افادت امرا معنویا.

و وصل ال بذا المضاف اضافه لفظیه مغتفر ان وصلت ال بالثان ای المضاف الیه کالجعد الشعر او وصلت بالذی له اضیف الثانی کزید الضارب راس الجانی او بما یعود الیه ان کان ضمیراکما فی التسهیل کمررت بالضارب الرجل و الشاتمه و

منع المبرد هذه و

جوز الفراء اضافه ما فیه ال الی المعارف کلها کالضاربک و الضارب زید بخلاف الضارب رجل و قد استعمله الامام الشافعی فی خطبه رسالته فقال الجاعلنا من خیر امه اخرجت و کونها ای ال فی الوصف فقط کاف ان وقع مثنی نحو مررت بالضاربی زید و الضاربی رجل او وقع جمعا سبیله ای سبیل المثنی اتبع بان کان جمع سلامه نحو مررت بالضاربی زید و الضاربی رجل و ربما اکسب ثان اولا تانیثا و تذکیرا ان کان الاول لحذف موهلا ای اهلا نحو:

«و تشرق بالقول الذی قد اذعته

کما شرقت صدر القناه من الدم»

فاکسب القناه المؤنث الصدر المذکر التانیث لما اضیف الیه و نحو:

«رؤیه الفکر ما یؤول له ال

امر معین علی اجتناب التوانی»

فاکسب الفکر المذکر رؤیه المؤنث التذکیر لما اضیف الیه و خرج بقوله ان کان لحذف موهلا ما لیس اهلا له بان یختل الکلام لو حذف فلا یکسبه ما ذکر کقام غلام هند و قامت امراه زید.

و لا یضاف اسم لما به اتحد معنی فلا یضاف اسم لمرادفه و لا موصوف الی صفته و لا صفه الی موصوفها لان المضاف یتعرف بالمضاف الیه او یتخصص و الشیء لا یتعرف و لا یتخصص الا بغیره و اول موهما لذلک اذا ورد نحو هذا سعید کرز ای مسمی هذا

للقب و مسجد الجامع ای مسجد الیوم الجامع او المکان الجامع و جرد قطیفه ای شیء جرد من قطیفه.

و اعلم ان الغالب فی الاسماء ان تکون صالحه للاضافه و الافراد و بعض الاسماء یمتنع اضافته کالمضمرات و بعض الاسماء یضاف الی المفرد ابدا لفظا و معنی کقصاری و حمادی و بید و لدی

و سوی و عند و ذی و فروعه و

اولی و بعض ذا الذی ذکر انه یلزم الاضافه قد یلزمها معنی فقط و یات لفظا مفردا عنها ککل و بعض و ای نحو و ان کلا لما لیوفینهم هود و فضلنا بعضهم علی بعض الاسراء و ایا ما تدعوا الاسراء و بعض ما یضاف حتما امتنع ایلاؤه اسما ظاهرا فلا یلیه الا ضمیر حیث وقع کوحد نحو اذا دعی الله وحده المؤمن.

«و کنت اذ کنت الهی وحدکا

لم یک شیء یا الهی قبلکا»

«و الذئب اخشاه ان مررت به

وحدی و اخشی الریاح و المطرا»

و لبّیْ و یختص بضمیر غیر الغائب نحو لبیک ای اجابه بعد اجابه و هو عند سیبویه مثنی للتکثیر و عند یونس مفرد اصله لبی بوزن فعلی قلبت الفه یاء فی الاضافه کانقلاب الف لدی و علی و الی و رد بانه لو کان مفردا جاریا مجری ما ذکر لم تنقلب الفه الا مع المضمر کلدی و قد وجد قلبها مع الظاهر فی البیت الاتی و دوالی کلبی نحو دوالیک ای تداولا بعد تداول و سعدی نحو سعدیک ای سعدا بعد سعد.

و شذ ایلاء یدی للبی فی قول الشاعر:

«دعوت لما نابنی مسورا

فلبی فلبی یدی مسور»

و کذا ایلاؤه ضمیر غائب فی قوله:

«انک لو دعوتنی و دونی

زوراء ذات مترع بیون»

لقلت لبیه لمن یدعونی قاله فی شرح التسهیل

و الزموا اضافه الی الجمل اسمیه کانت او فعلیه حیث و اذ نحو جلست حیث جلس زید و حیث زید جالس و اذکروا اذ کنتم قلیلا الاعراف و اذکروا اذ انتم قلیل الانفال و شذ اضافه حیث الی المفرد فی قوله:

«ا ما تری حیث سهیل طالعا

نجما یضیء کالشهاب لامعا»

و ان ینون اذ و یکسر ذالها لالتقاء الساکنین یحتمل ای

یجوز افراد اذ عن الاضافه و یجعل التنوین عوضا عما یضاف الیه نحو و انتم حینئذ تنظرون الواقعه و ما کاذ معنی ای فی المعنی و هو کل اسم

زمان مبهم ماض کاذ اضف الی الجملتین جوازا نحو حین جا نبذ و جئتک حین الحجاج امیر و ابن علی الفتح او اعرب ما کاذ قد اجریا اما الاول فبالحمل علیها و اما الثانی فعلی الاصل و لکن اختر بنا متلو ای واقع قبل فعل بنیا ماض او مضارع مقرون باحدی النونین نحو:

«علی حین الهی الناس جل امورهم

فندلا زریق المال ندل الثعالب»

و الواقع قبل فعل معرب او قبل مبتدا اعرب وجوبا عند

البصریین نحو هذا یوم ینفع الصادقین المائده و جوز الکوفیون بناءه و اختاره المصنف فقال و من بنی فلن یفندا کقراءه نافع یوم ینفع و الزموا اذا اضافه الی جمل الافعال فقط کهن اذا اعتلی ای تواضع اذا تعاظم و تکبر و اجاز الاخفش و الکوفیون وقوع المتبدا بعدها و لم یسمع و نحو اذا السماء انشقت الانشقاق من باب و ان احد من المشرکین استجارک التوبه و نحو:

«اذا باهلی تحته حنظلیه

له ولد منها فذاک المذرع»

علی اضمار کان کما اضمرت هی و ضمیر الشان فی قوله:

«و نبئت لیلی ارسلت بشفاعه

الی فهلا نفس لیلی شفیعها»

فرع: مشبه اذا من اسماء الزمان المستقبل کاذا لا یضاف الا الی الجمله الفعلیه قاله فی شرح الکافیه نقلا عن سیبویه و استحسنه و قال لو لا ان من المسموع ما جاء بخلافه کقوله تعالی یوم هم بارزون المؤمن انتهی.

و اجاب ولده عنها بانها مما نزل فیه المستقبل لتحقق وقوعه منزله الماضی و حینئذ فاسم الزمان فیه لیس بمعنی اذا بل بمعنی اذ

و هی تضاف الی الجملتین قال ابن هشام و لم ار من صرح بان مشبه اذا کمشبه اذ یبنی و یعرب بالتفصیل السابق و قیاسه علیه ظاهر و منه هذا یوم ینفع الصادقین المائده لان المراد به المستقبل انتهی.

قلت تقدم نقلا عنهم الاستدلال به علی مشبه اذ لانه مما نزل فیه المستقبل لتحقق وقوعه منزله الماضی لا سیما فی اوله قال بلفظ الماضی لمفهم اثنین لفظا و معنی او معنی فقط معرف بلا تفرق بعطف اضیف کلتا و کلا نحو جاءنی کلا الرجلین

«ان للخیر و للشر مدی

و کلا ذلک وجه و قبل»

و لا یضافان لمفرد و لا لمنکر خلافا للکوفیین و لا لمفرق و شذ:

«کلا اخی و خلیلی واجدی عضدا

فی النائبات و المام الملمات»

و لا تضف لمفرد معرف ایا بل اضفها الی مثنی او مجموع مطلقا او مفرد منکر و ان کررتها فاضف الی المفرد المعرف نحو:

«فلئن لقیتک خالیین لتعلمن

ایی و ایک فارس الاحزاب»

او ان تنو الاجزا فاضفها الیه نحو ای زید حسن ای ای اجزائه.

و اخصصن بالمعرفه مع اشتراط ما سبق موصوله ایا فلا تضفها الی نکره خلاف لابن عصفور نحو ایهم اشد مریم و بالعکس ای الصفه و الحال فلا یضافان الا الی نکره کمررت بفارس ای فارس و بزید ای فارس و ان تکن ای شرطا او استفهاما فمطلقا سواء اضیفت الی معرفه او نکره کمل بها الکلاما نحو ایها الاجلین قضیت القصص فبای حدیث

الاعراف.

فرع: اذا اضیفت ای الی مثنی معرفه افرد ضمیرها او الی نکره طوبق و الزموا اضافه لدن و هو ظرف لاول غایه زمان او مکان مبنی الا فی لغه قیس فجر و افرادها و نصب غدوه بها علی

التمییز او التشبیه بالمفعول به او اضمار کان و اسمها الوارد عنهم ندر و کذا رفعها علی اضمار کان کما حکاه الکوفیون و یعطف علی غدوه المنصوبه بالجر لان محلها جر و جوز الاخفش النصب قال المصنف و هو بعید عن القیاس

و مع اسم لمکان الاجتماع او وقته معرب الا فی لغه ربیعه فیقولون مع بتسکین العین فیها بناء و هو قلیل و قال سیبویه ضروره و منه

«فریشی منکم و هوای معکم

و ان کانت زیارتکم لماما»

و نقل فی هذه الحاله فتح و کسر لعینها لسکون یتصل بها مستند الاول الخفه و الثانی الاصل فی التقاء الساکنین.

تتمه: لا تنفک مع عن الاضافه الا حالا بمعنی جمیع کقوله بکت عینی الیسری فلما زجرتها عن الجهل بعد الحلم اسکبتا معا

و اضمم بناء وفاقا للمبرد غیرا ان عدمت ما له اضیف حال کونک ناویا معنی ما عدما قال فی شرح الکافیه لزوال المعارض للشبه المقتضی للبناء و هو عدم الاستقلال بالمفهومیه.

قلت و هی نظیره ای فیاتی فی هذه ما قلته فیها و هو وجود هذه العله فیها اذا لم ینو المضاف الیه مع قولهم باعرابها حینئذ فالاحسنما ذهب الیه الاخفش من کونها معربه فی هذه الحاله ایضا

کما اجمعوا علی ان فتحها فی هذه الحاله مطلقا و ضمها مع التنوین الذی هو قلیل حرکتا اعراب و شرط ابن هشام لجواز حذف ما تضاف الیه ان یقع بعد لیس نحو قبضت عشره لیس غیر ای لیس المقبوض غیر ذلک او لیس غیر ذلک مقبوضا و ذکر ابن السراج فی الاصول و غیره وقوعها بعد لا ثم بناؤها علی الحرکه لان لها اصلا فی التمکین و لولاه لم یفارقها البناء و کانت ضمه

لئلا یلتبس الاعراب بالبناء قاله فی شرح التسهیل.

و خرج بقوله ان عدمت الی آخره ما اذا لم یعدم المضاف الیه و اما اذا عدم و لم ینو فانها حینئذ معربه و سیاتی تصریحه بهذه الحاله و کذا اذا نوی لفظه دون معناه کما قاله فی شرح الکافیه

و اخرجه تقییدی المنوی بالمعنی قبل کغیر فی جمیع ما تقدم فتبنی علی الضم اذا حذف ما تضاف الیه و نوی معناه نحو لله الامر من قبل و من بعد الروم دون ما اذا لم یحذف نحو جئت قبل العصر او حذف و لم ینو نحو:

«فساغ لی الشراب و کنت قبلا

اکاد اغص بالماء الحمیم»

او نوی لفظه نحو:

«و من قبل نادی کل مولی قرابه

فما عطفت مولی علیه العواطف»

و الاحسن فیها ایضا و فیما بعدهاما اختاره الاخفش من الاعراب مطلقاو مثلها ایضا بعد فتبنی و تعرب علی التفصیل المتقدم کالایه السابقه و نحو جئت بعد العصر و قریء لله الامر من قبل و من بعد الروم و کذا حسب نحو قبضت عشره فحسب ای فحسبی ذلک

و هذا حسبک من رجل و اول کما حکاه الفارسی من قولهم ابدا بذا من اول بالضم علی نیه معنی المضاف الیه و الجر علی نیه لفظه و الفتح علی ترک نیته و منع صرفه للوزن و الوصف و دون و الجهات الست ایضا نحو:

«اذا انا لم اومن علیک و لم یکن

لقاؤک الا من وراء وراء»

و حکی الکسائی ا فوق تنام ام اسفل بالنصب ای ا فوق هذا و عل بمعنی فوق نحو:

«و لقد سددت علیک کل ثنیه

و اتیت فوق بنی کلیب من عل»

مکر مفر مقبل مدبر معا کجلمود صخر حطه السیل من عل و فهم

من ذکر المصنف لها جواز اضافتها لفظا و به صرح الجوهری و خالفه ابن ابی الربیع

و اعربوا نصبا و جرا کما تقدم و رفعا اذا ما نکرا ای قطع عن الاضافه لفظا و نیه قبلا و ما من بعده و قبله قد ذکرا و شمل ذلک عل و به صرح بعضهم لکن قال ابن هشام ما اظن نصبها موجودا ثم هو علی الظرفیه فی قبل و ما بعده الا حسب فعلی الحالیه و ذکر المصنف ان اسماء الجهات ما عدا فوق و تحت تتصرف تصرفا متوسطا و ان دون تتصرف تصرفا نادرا و ما یلی المضاف ای المضاف الیه یاتی خلفا عنه ای عن المضاف فی الاعراب و التذکیر و التانیث و غیرها اذا ما حذفا نحو:

و جاء ربک الفجر ای امر ربک و تجعلون رزقکم الواقعه ای بدل شکر رزقکم.

یسقون من ورد البریص علیهم بردی یصفق بالرحیق السلسل ای ماء بردی و هو نهر بدمشق

«مرّت بنا فی نسوه خوله

و المسک من اردانها نافحه»

ای رائحته، ان هذین حرام علی ذکور امتیای استعمالهما و تلک القری اهلکناهم الکهف ای اهلها تفرقوا ایادی سبا ای مثلها

و ربما جروا المضاف الیه الذی ابقوا کما قد کان قبل حذف ما تقدما و هو المضاف لکن لا مطلقا بل بشرط ان یکون ما حذف مماثلا فی اللفظ و المعنی لما علیه قد عطف او مقابلا له فالاول نحو:

«ا کل امری تحسبین امرا

و نار توقد باللیل نارا»

و الثانی کقراءه بعضهم تریدون عرض الدنیا و الله یرید الاخره الانفال ای باقی الاخره کذا قدره ابن ابی الربیع و یحذف الثانی فیبقی الاول بلا تنوین کحاله اذا به یتصل بشرط عطف علی هذا المضاف و

اضافه لهذا المعطوف الی مثل الذی له اضفت الاولا کقولهم قطع الله ید و رجل من قالها ای قطع الله ید من قالها و

رجل من قالها و قد یاتی ذلک من غیر عطف کما حکی الکسائی من قولهم ا فوق تنام ام اسفل فصل مضاف عن المضاف الیه بالنصب مفعول اجز شبه فعل صفه لمضاف ای مصدر او اسم فاعل ما نصب ذلک المضاف فاعل فصل مفعولا تمییز او ظرفا اجز المعنی اجز ان یفصل الذی نصبه المضاف علی المفعولیه او الظرفیه بینه و بین المضاف الیه کقراءه ابن عامر قتل اولادهم شرکائهم الانعام و قول بعضهم ترک یوما نفسک و هواها سعی لها فی رداها و قوله تعالی فلا تحسبن الله مخلف وعده رسله ابراهیم و قوله ص \هل انتم تارکو لی صاحبی

و قال الشاعر:

«فرشنی بخیر لا اکونن و مدحتی

کناحت یوما صخره بعسیل»

و لم یعب فصل یمین حکی الکسائی هذا غلام و الله زید و اضطرارا وجدا الفصل باجنبی من المضاف کقوله:

«ما ان وجدنا للهوی من طب

و لا عدمنا قهر وجد صب»

و قوله:

«انجب ایام والداه به

اذ نجلاه فنعم ما نجلا»

و قوله:

«تسقی امتیاحا ندی المسواک ریقتها

کما تضمن ماء المزنه الرصف»

و قوله:

کما خط الکتاب بکف یوما یهودی یقارب او یزیل او بنعت نحو:

«نجوت و قد بل المرادی سیفه

من ابن ابی شیخ الاباطح طالب»

او ندا مثل له فی شرح الکافیه بقوله:

«کان برذون ابا عصام

زید حمار دق باللجام»

و یحتمل ان یکون علی لغه اجراء اب بالالف علی کل حال و زید بدل منه او عطف بیانقاله ابن هشام.

تتمهمن الفواصل اما قال فی الکافیه و الفصل بها مغتفرکقوله:

«هما خطتا اما اسار و منه

و اما دم و الموت بالحر اجدر»

المضاف الی یاء المتکلم

آخر ما أضیف للیا اکسر إذا

لم یک معتلا کرامٍ وقذا

أو یکُ کابنین وزیدین فذی

جمیعها الیا بعد فتحها احتذی

وتدغم الیا فیه و الواو و إن

ما قبل واوٍ ضُمَّ فاکسره یهن

وألفاً سلّم و فی المقصور عن

هذیلٍ انقلابها یاءً حسن

فصل فی المضاف الی یاء المتکلم

الصحیح انه معرب خلافا لابن الخشاب و الجرجانی فی قولهما انه مبنی لاضافته الی غیر متمکن لاعراب المضاف الی الکاف و الهاء و المثنی المضاف الی الیاء و لبعضهم فی قوله انه لیس بمبنی لعدم الشبه و لا معرب لعدم تغیر حرکته.

آخر ما اضیف للیا اکسر اذا لم یک معتلا او جاریا مجراه کصاحبی و غلامی و ظبیی و دلوی و لک حینئذ فی الیاء الفتح و السکون و حذفها لدلاله الکسر علیها نحو:

«خلیل املک منی

بالذی کسبت یدی و ما لی فیما یقتنی طمع»

و فتح ما ولیته فتقلب الفا نحو اطوف ما اطوف ثم آوی الی اما و یروینی النقیع و حذف الالف و ابقاء الفتح نحو:

«و لست بمدرک ما فات منی

بلهف و لا بلیت و لا لو انی»

فان یک معتلا کرام و قذی او یک مثنی او مجموعا جمع سلامه کابنین و زیدین فذی جمیعها الیا المضاف الیها بعد بالضم فتحها و سکون الیاء التی فی آخر المضاف احتذی ثم فی ذلک تفصیل و ذلک انه تدغم الیا التی فی آخر المضاف فیه ای فی الیاء المضاف الیه نحو جاءنی قاضی و رایت قاضی و غلامی و زیدی و مررت بقاضی و غلامی و زیدی.

و الواو تدغم فیه ایضا بعد قلبها یاء نحو:

«اودی بنی و اعقبونی

حسره عند الرقاد و عبره لا تقلع»

و ان ما قبل واو ضم فاکسره یهن فان فتح فابقه نحو هؤلاء

مصطفی و الفا سلم نحو محیای و عصای و غلامای و سلامه الالف التی فی المثنی فی لغه الجمیع و فی التی فی المقصور عن هذیل انقلابها یاء حسن نحو سبقوا هوی و اعنقوا لهواهم فتخرموا و لکل جنب مصرع.

خاتمه

المستعمل فی اضافه اب و اخ و حم و هن الی یاء ابی و اخی و حمی و هنی و اجاز المبرد ابی برد اللام و فی فم فی و قل فمی و اجاز الفراء فی ذی ذی و صححوا انها لا تضاف الی ضمیر اصلا

الجزء الثانی

إعمال المصدر

بفعله المصدر ألحق فی العمل

مضافاً أو مجرّداً أو مع أل

إن کان فعلّ مع أن أو ما یحلّ

محلّه ولاسم مصدرٍ عمل

وبعد جرّه الذی أضیف له

کمّل بنصبٍ أو برفعٍ عمله

وجُرَّ ما یتبع ما جرّ و من

راعی فی الاتباع المحلّ فحسن

باب اعمال المصدر

و فیه اعمال اسمه بفعله المصدر الحق فی العمل سواء کان مضافا و هو اکثر او مجردا منونا و هو اقیس او مع ال و هو اندر ثم لانه لا یعمل مطلقا بل ان کان غیر مضمر و لا محدود و لا مجموع و کان

فعل مع ان او مع ما المصدریه یحل محله نحو و لو لا دفع الله الناس البقره او اطعام فی یوم ذی مسغبه یتیما البلد و

«ضعیف النکایه اعدائه

یخال الفرار یراخی الاجل»

بخلاف المضمر نحو ضربک المسیء حسن و هو المحسن قبیح و المحدود نحو عجبت من ضربتک زیدا و شذ یحایی به الجلد الذی هو حازم بضربه کفیه الملا نفس راکب و المجموع و شذ ترکته بملاحس البقر اولادها.

و لاسم مصدر و هو الاسم الدال علی الحدث غیر الجاری علی الفعل ان کان غیر علم و لا میمی

عمل عند الکوفیین و البغدادیین نحو:

«ا کفرا بعد رد الموت عنی

و بعد عطائک المائه الرتاعا»

فان کان علما کسبحان للتسبیح و فجار و حماد للفجره و المحمده فلا عمل له بالاجماع او میمیا فکالمصدر بالاجماع نحو:

«ا ظُلَیم انّ مصابکم رجلا

اهدی السلام تحیه ظلم»

و بعد جره ای المصدر معموله الذی اضیف له کمل بنصب عمله ان اضیف الی الفاعل و هو الاکثر کمنع ذی غنی حقوقا شین او کمل برفع عمله ان اضیف الی المفعول و هو کثیر ان لم یذکر الفاعل نحو لا یسام الانسان من دعاء الخیر فصلت و قلیل ان ذکر نحو بذل مجهود مقل زین و خصه بعضهم بالشعر و رد بقوله تعالی و لله علی الناس حج البیت

من استطاع الیه سبیلا آل عمران. تتمه قد یضاف الی الظرف توسعا فیعمل فیما بعده الرفع و النصب کحب یوم عاقل لهوا صبا و جر ما یتبع ما جر مراعاه للفظ نحو عجبت من ضرب زید الظریف و من راعی فی الاتباع المحل فرفع تابع الفاعل و نصب تابع المفعول المجرورین لفظا فحسن فعله کقوله السالک الثغره الیقظان سالکها مشی الهلوک علیها الخیعل الفضل و قوله:

«قد کنت داینت بها حسانا

مخافه الافلاس و اللیانا»

تتمه: یجوز فی تابع المفعول المجرور اذا حذف الفاعل مع ما ذکر الرفع علی تقدیر المصدر بحرف مصدری موصول بفعل لم یسم فاعله.

إعمال اسم الفاعل

کفعله اسم فاعلٍ فی العمل

إن کان عن مضیّه بمعزل

وولی استفهاماً أو جرف ندا

أو نفیا او جافصه أو مسندا

وقد یکون نعت محذوفٍ عُرِف

فیستحق العمل الذی وصف

وإن یکن صله ففی المضی

وغیره إعماله قد ارتضی

فعّالّ او مفعالّ او فعول

فی کثرهٍ عن فاعلٍ بدیل

فیستحق ماله من عمل

وفی فعیلٍ قلّ ذا وفعل

وما سوی المفرد مثله جعل

فی

الحکم و الشروط حیثما عمل

وانصب بذی الإعمال تلواً واخفض

وهو لنصب ما سواه مقتضی

واجرر أو انصب تابع الذی انخفض

کمبتغی جاهٍ ومالاً من نهض

وکلّ ما قُرّر لاسم فاعل

یُعطی اسم مفعولٍ بلا تفاضل

فهو کفعلٍ صیغ للمفعول فی

معناه کالمعطی کفافاً یکتفی

وقد یضاف ذا الی اسمٍ مرتفع

معنیً کمحمود المقاصد الورع

باب اعمال اسم الفاعل

و هو کما قال فی شرح الکافیه ما صیغ من مصدر موازنا للمضارع لیدل علی فاعله غیر صالح للاضافه الیه و فی الباب اعمال اسم المفعول. کفعله اسم فاعل فی العمل مقدما و مؤخرا ظاهرا و مضمرا جاریا

علی صیغته الاصلیه و معدولا عنها ان کان عن مضیه بمعزل لانه حینئذ یکون لفظه شبیها بلفظ الفعل المدلول به علی الحال و الاستقبال و هو المضارع فان لم یکن فان کان صله لال فسیاتی و الا فلا یعمل خلافا للکسائی و ان ولی استفهاما نحو ا ضارب زید عمرا او حرف ندا نحو یا طالعا جبلا و هو من قسم النعت المحذوف منعوته و لذا لم یذکره فی الکافیه او نفیا نحو ما ضارب زید عمرا او جا صفه نحو مررت برجل ضارب زیدا او جاء حالا نحو جاء زید ضاربا عمرا

او خبرا مسندا لذی خبر نحو زید ضارب عمرا کان قیس محبا لیلی ان زیدا مکرم عمرا ظننت عمرا ضاربا خالدا و قد یکون نعت محذوف عرف فیستحق العمل الذی وصف نحو و من الناس و الدواب و الانعام مختلف الوانه فاطر ای صنف مختلف و ان یکن اسم الفاعل صله ال ففی المضی و غیره اعماله قد ارتضی عند الجمهور و ذهب الرمانی الی انه لا یعمل حینئذ فی الحال و بعضهم الی انه لا یعمل مطلقا و

ان ما بعده باضمار فعل فعال او مفعال او فعول الدالات علی المبالغه فی کثره عن فاعل بدیل فیستحق ما له من عمل بالشروط المذکوره عند جمیع البصریین نحو اما العسل فانا شراب و انه لمنحار بوائکها:

«ضروب بنصل السیف سوق سمانها

اذا عدموا زادا فانک عاقر»

و فی فعیل الدال علی المبالغه ایضا قل ذا العمل حتی خالف فیه جماعه من البصریین و فی فعل کذلک قل ایضا نحو ان الله سمیع دعاء من دعاه

«اتانی آن هم مزقون عرضی

جحاش الکرملین لها»

و ما سوی المفرد من اسم الفاعل و امثله المبالغه کالمثنی و المجموع مثله جعل فی الحکم و الشروط حیثما عمل کقوله القاتلین الملک الحلاحلا خیر معد حسبا و نائلا و قوله

«ثم زادوا آن هم فی قومهم

غفر ذنبهم غیر فخر»

تتمه: المصغر من اسم الفاعل و المفعول لا یعمل الا عند الکسائی

و انصب بذی الاعمال تلوا له و اخفض بالاضافه و هو لنصب ما سواه من المفاعیل مقتضی کانت کاس خالدا ثوبا و معلم العلاء عمرا مرشدا الان او غدا و خرج بذی الاعمال ما بمعنی الماضی فلا یجوز الا جر تالیه و نصب ما عداه بفعل مقدر و اجرر او انصب تابع المفعول الذی انخفض باضافه اسم الفاعل الیه اما الاول فبالحمل علی اللفظ و اما الثانی فبالحمل علی الموضع عند المصنف و بفعل مقدر عند سیبویه کمبتغی جاه و مالا من نهض

و کل ما قرر لاسم فاعل من عمل بالشروط السابقه یعطی اسم مفعول بلا تفاضل فهو کفعل صیغ للمفعول فی معناه کالمعطی کفافا یکتفی و قد یضاف ذا الی اسم مرتفع معنی بعد تحویل الاسناد عنه الی ضمیر راجع للموصوف و نصب الاسم علی التشبیه

بالمفعول به و ان کان اسم الفاعل لا یجوز فیه هذا کمحمود المقاصد الورع اذ الاصل الورع محموده مقاصده ثم صار الورع محمود المقاصد ثم اضیف

أبنیه المصادر

فعلّ قیاس مصدر المعدّی

من ذی ثلاثهٍ کردّ ردّا

وفعل اللازم بابه فعل

کفرحٍ وکجویً وکشلل

وفعل اللازم مثل قعدا

له فعولّ باطرّادٍ کغدا

ما لم یکن مستوجباً فعالاً

أو فعلاناً فادر أو فعالا

فأولّ لذی امتناعٍ کأبی

والثان للذی اقتضی تقلّبا

للدّا فعالّ أو لصوتٍ وشمل

سیراً وصوتاً الفعیل کصهل

فعولهّ فعالهّ لفعلا

کسهل الأمرُ وزیدّ جزلا

وما أتی محالفا لما مصی

فنابه النقل کسخطٍ ورضا

وغیر ذی ثلاثهٍ مقیس

مصدره کقدّس التقدیس

وزکّه تزکیه وأجملا

إجمال من تجمّلاً تجمّلا

واستعذ استعاذهً ثمّ أقم

إقامه وغالباً ذا التا التزم

وما یلی الآخر مدّ وافتحا

مع کسر تلو الثان ممّا افتتحا

بهمز وصلٍ کاصطفی وضمّ ما

یربع فی أمثال قد تلملما

فعلالّ او فعللهّ لفعللا

واجعل مقیساً ثانیاً لا أوّلا

لفاعل الفعال و المفاعله

وغیر ما مرّ السّماع عادله

وفعلهّ لمرّهٍ کجلسه

وفعلهّ لهیئهٍ کجلسه

فی غیر ذی الثلاث بالتا المرّه

وشذّ فیه هیئهّ کالخمره

هذا باب ابنیه المصادر

و اخره و ما بعده فی الکافیه الی التصریف و هو الانسب. فعل بفتح الفاء و سکون العین قیاس مصدر المعدی من فعل ذی ثلاثه مفتوح العین کضرب ضربا او مکسورها کفهم فهما او مضاعفا کرد ردا و فعل اللازم بکسر العین بابه فعل بفتح الفاء و العین سواء فی ذلک الصحیح کفرح مصدر فرح و المعتل اللام کجوی مصدر جوی و المضاعف کشلل مصدر شلت یده ای یبست الا ان دل علی حرفه او ولایه فقیاسه الفعاله و فعل اللازم بفتح العین مثل قعدا له فعول مصدر باطراد کغدا غدوا ما لم یکن مستوجبا فعالا بکسر الفاء او فعلانا بفتح الفاء و العین فادر او فعالا بضم الفاء او الفعیل او الفعاله بکسر الفاء فاول

و هو فعال بالکسر مصدر لذی امتناع کابی اباء و نفر نفارا و شرد شرادا و الثان و هو فعلان مصدر للذی اقتضی تقلبا کجال جولانا للدا الثالث و هو فعال بالضم کسعل سعالا او

لصوت کصرخ صراخا و شمل سیرا و صوتا الرابع و هو الفعیل کصهل صهیلا و رحل رحیلا و للحرفه و الولایه الخامس کخاط خیاطه و سفر بینهم سفاره ای اصلح و فعوله بضم الفاء و فعاله بفتحها مصدران لفعلا بفتح الفاء و ضم العین کسهل الامر سهوله و صعب صعوبه و زید جزلا جزاله و فصح فصاحه و ما اتی مخالفا لما مضی فبابه النقل عن العرب کشکور و شکران و ذهاب و کسخط و رضا و بلجه و بهجه و شبع و حسن

مصادر شکر و ذهب و سخط و رضی و بلج و بهج و شبع و حسن و غیر ذی ثلاثه مقیس مصدره فقیاس فعل صحیح اللام التفعیل و معتلها التفعله و افعل الصحیح العین الافعال و المعتل کذلک لکن تنقل حرکتها الی الفاء فتنقلب الفا فتحذف و تعوض منها التاء و تفعل التفعل و استفعل الاستفعال فان کان معتلا فکافعل کقدس التقدیس و سلم التسلیم و زکه تزکیه و سم تسمیه.

و اجملا اجمال من تجملا تجملا و اکرم اکرام من تکرم تکرما و استعذ استعاذه و استقم استقامه ثم اقم اقامه و اعن اعانه و غالبا ذا المصدر

چالتا لزم و نادرا عری منها کقوله تعالی و اقام الصلاه الانبیاء و ما یلی الاخر مد و افتحا مع کسر تلو الثان و هو الثالث مما افتتحا بهمز وصل فیصیر مصدره کاصطفی اصطفاء و اقتدر اقتدارا و احرنجم احرنجاما.

و ضم ما

یربع ای الرابع فی امثال قد تلملما فیصیر مصدره کتدحرج تدحرجا و تلملم تلملما 1 فعلال بکسر الفاء او فعلله بفتحها مصدران لفعللا بفتح الفاء و الملحق به کدحرج دحرجه و حوقل حوقله و سرهف سرهافا و اجعل مقیسا ثانیا لا اولا و منهم من یجعله ایضا مقیسا فاعل مصدران الفعال بکسر الفاء و المفاعله نحو قاتل قتالا و مقاتله و یغلب ذا فیما فاؤه یاء نحو یاسر میاسره.

و غیر

ما مر السماع عادله نحو کذب کذابا و نزی تنزیا و تملق تملاقا و فعله بفتح الفاء لمره من الثلاثی ان لم یکن بناء المصدر العام علیها کجلسه فان کان فیدل علی المره منه بالوصف کرحم رحمه واحده.

و فعله بکسر الفاء لهیئه منه کذلک کجلسه فان کان بناء المصدر العام علیها فبالوصف کنشدت الضاله نشده عظیمه فی غیر ذی الثلاث بالتا یدل علی المره ان لم یکن بناء المصدر علیها کانطلق انطلاقه فان کان فبالوصف کاستعانه واحده و شذ فیه ای فی غیر الثلاثی هیئه کالخمره و العمه و القمصه

أبنیه أسماء الفاعلین و المفعولین

والصفات المشبّهه بها

کفاعلٍ صغ اسم فاعلٍ إذا

من ذی ثلاثهٍ یکون کغذا

وهو قلیلّ فی فعلت وفعل

غیر معدّی بل قیاسه فعل

وأفعلّ فعلان نحو أشر

ونحو صدیان و نحو الأجهر

وفعلّ اولی وفعیلّ بفعل

کالضّخم و الجمیل و الفعل جمل

وأفعلّ فیه قلیلّ وفعل

وبسوی الفاعل قد یغنی فعل

وزنه المضارع اسم فاعل

من غیر ذی الثلاث کالمواصل

مع کسر متلوّ الأخیر مطلقا

وضمّ میم زائدٍ قد سبقا

وإن فتحت منه ما کان انکسر

صار اسم مفعولٍ کمثل المنتظر

وفی اسم مفعول الثلاثیّ اطّرد

زنه مفعولٍ کآتٍ من قصد

وناب نقلاً عنه ذو فعیل

نحو فتاه أو فتی کحیل

هذا باب ابنیه اسماء الفاعلین و الصفات المشبهه بها و فیه ابنیه اسماء المفعولین

کفاعل صغ اسم فاعل

اذا من ذی ثلاثه مجرد مفتوح العین لازما او متعدیا او مکسورها متعدیا یکون کغذا بالمعجمتین ای سال فهو غاذ و ذهب فهو ذاهب و ضرب فهو ضارب و رکب فهو راکب و هو قلیل مقصور علی السماع فی فعلت بضم العین و فعل بکسرها حال کونه غیر معدی کحمض فهو حامض و امن فهو آمن بل قیاسه ای فعل بالکسر ای اتیان الوصف منه فی الاعراض فعل و فی الخلقه و الالوان افعل و فیما دل علی الامتلاء و حراره الباطن فعلان نحو اشر و فرح و نحو صدیان و عطشان و شبعان و ریان و نحو الاجهر و هو الذی لا یبصر فی الشمس و الاحول و الاعور و الاخضر

و فعل بسکون العین اولی و فعیل بفعل بضمها من فاعل و غیره کالضخم و الفعل ضخم و الجمیل و الفعل جمل و افعل فیه قلیل مقصور علی السماع کخطب فهو اخطب و کذا فعل بفتح العین کبطل فهو بطل و فعال بفتح الفاء کجبن فهو جبان و بضمها کشجع فهو شجاع و فعل بضم الفاء و العین کجنب فهو جنب و فعل بکسر الفاء و سکون العین کعفر فهو عفر.

و بسوی الفاعل قد یغنی بفتح الیاء و النون فعل کشاخ فهو شیخ و شاب فهو اشیب و عف فهو عفیف و جمیع ما ذکر غیر وزن فاعل صفات مشبهه و علی زنه المضارع یاتی اسم فاعل من غیر ذی الثلاث مجردا او مزیدا کالمواصل مع کسر متلو الاخیر مطلقا مفتوحا کان فی المضارع او مکسورا و ضم میم زائد قد سبقا اول الکلمه

کمدحرج و مکرم و مفرح و متعلم و متباعد و منتظر و

مجتمع و مستخرج و مقعنسس و معشوشب و متدحرج و محرنجم و ان فتحت منه ما کان انکسر صار اسم مفعول کمثل المنتظر و المدحرج و المکرم الی آخره و فی اسم مفعول الثلاثی اطرد زنه مفعول کات من قصد فهو مقصود و ناب نقلا ای سماعا عنه ای عن وزن مفعول ثلاثه اشیاء احدها ذو فعیل و یستوی فیه المذکر و المؤنث نحو فتاه او فتی کحیل بمعنی مکحول و ثانیها فعل کقبض بمعنی مقبوض و ثالثها فعل کذبح بمعنی مذبوح ذکرهما فی شرح الکافیه و لا تعمل هذه الثلاثه عمل اسم المفعول فلا یقال مررت برجل ذبح کبشه و لا صریع غلامه و اجازه ابن عصفور

الصّفه المشبّهه باسم الفاعل

صفهّ استحسن جرّ فاعل

معنیً بها المشبهه اسم الفاعل

وصوغها من لازمٍ لحاضر

کطاهر القلب جمیل الظاهر

وعمل اسم فاعل المعدّی

لها علی الحدّ الذی قد حدّا

وسبق ما تعمل فیه مجتنب

وکونه ذا سببیّهٍ وجب

فارفع بها وانصب وجرّ مع أل

ودون أل مصحوب أل و ما اتصل

بها مضافاً أو مجرّداً و لا

تجرر بها مع أل سماً من أل خلا

ومن إضافهٍ لتالیها و ما

لم یخل فهو بالجواز وسما

هذا باب اعمال الصفه المشبهه باسم الفاعل

صفه استحسن جر فاعل معنی بها بعد تقدیر تحویل

اسنادها عنه الی ضمیر موصوفها هی المشبهه اسم الفاعل فخرج بما ذکره نحو زید ضارب اخوه و بما زدته زید کاتب ابوه و استحسان جر الفاعل بها بان تضاف الیه یدرک بالنظر فی المعنی و تخالف اسم الفاعل فی ان

صوغها لا یکون الا من لازم لحاضر و فی انها تکون مجاریه للمضارع. کطاهر القلب و غیر مجاریه له بل هو الغالب نحو جمیل الظاهر و عمل اسم فاعل المعدی ثابت لها علی الحد الذی قد

حدا فی اسم الفاعل و هو الاعتماد علی ما ذکر نحو زید حسن الوجه لکن النصب هنا علی التشبیه بالمفعول بخلاف ثمه و مما خالفت فیه اسم الفاعل ان سبق ما تعمل فیه مجتنب لفرعیتها بخلاف غیر معمولها کالجار و المجرور فیجوز تقدیمه

علیها و ان کونه ذا سببیه بان اتصل بضمیر موصوفها لفظا او معنی وجب نحو زید حسن وجهه و حسن الوجه ای منه بخلاف غیر المعمول فارفع بها علی الفاعلیه و انصب علی التشبیه بالمفعول به فی المعرفه و علی التمییز فی النکره و جر بالاضافه حال کونها مع ال و دون ال و قوله مصحوب ال هو المتنازع فیه نحو رایت الرجل الجمیل الوجه

و الجمیل الوجه و الجمیل الوجه و رایت رجلا جمیلا الوجه و جمیلا الوجه لکن هذا ضعیف و جمیل الوجه. و عطف علی مصحوب ال قوله و ما اتصل بها ای بالصفه حال کونه مضافا الی ما فیه ال او الی الضمیر او الی مضاف الی الضمیر او الی مجرد فالاول نحو رایت الرجل الحسن وجه الاب و الحسن وجه الاب و الحسن وجه الاب و رایت رجلا حسنا وجه الاب و حسنا وجه الاب لکن هذا ضعیف و حسن وجه الاب. و الثانی نحو رایت الرجل الحسن وجهه و الحسن وجهه و لا تجر کما سیاتی و رایت رجلا حسنا وجهه و حسنا وجهه و حسن وجهه لکن هذان ضعیفان.

و الثالث نحو رایت الرجل الحسن وجه ابیه و الحسن وجه ابیه و لا تجر کما سیاتی و رایت رجلا حسنا وجه ابیه و حسنا وجه ابیه و حسن وجه ابیه لکن هذان ضعیفان. و الرابع نحو رایت الرجل الحسن

وجه اب لکنه قبیح و الحسن وجه اب و لا تجر کما سیاتی و رایت رجلا حسنا وجه اب لکنه قبیح و حسنا وجه اب و حسن وجه اب. او مجردا عطف علی مضافا نحو رایت الرجل الحسن وجه لکنه قبیح و الحسن وجها و لا تجر کما سیاتی و رایت رجلا حسنا وجه لکنه قبیح و حسنا وجها و حسن وجه.

و لا تجرر بها حال کونها مع ال سما من ال خلا و من اضافه لتالیها فلا تقل الحسن وجهه او وجه ابیه او وجه او وجه اب و ما لم یخل مما ذکر فهو بالجواز و سما و قد سبق ذلک مشروحا ممثلا مبینا فیه الحسن و الضعیف و القبیح و لله الحمد

التعجّب

بأفعل انطصق بعد ما تعجّبا

أو جیء بأفعل مجرورٍ بباء

وتلو أفعل انصبنّه کما

أوفی خلیلنا وأصدق بهما

وحذف ما منه تعجّبت استبح

إن کان عند الحذف معناه یضح

وفی کلا الفعلین قدماً لزما

منع تصرّفٍ یحکم حتما

وصغهما من ذی ثلاثٍ صرّفاً

قابل فضل تمّ غیر ذی انتفا

وغیر ذی وصفٍ یضاهی أشهلا

وغیر سالکٍ سبیل فعلا

وأشدد أو أشدّ أو شبههما

یخلف ما بعض الشّروط عد

ومصدر العادم بعد ینتصب

وبعد أفعل جرّه بالبا یجب

وبالنّدور احکم لغیر ما ذکر

ولا تقس علی الذی منه أثر

وفعل هذا الباب لن یقدّما

معموله ووصله به الزما

وفصله بظرفٍ او بحرف جرّ

کستعملّ و الخلف فی ذاک استقر

هذا باب التعجب

و له صیغ کثیره نحو کیف تکفرون بالله و کنتم امواتا فاحیاکم البقره سبحان الله ان المؤمن لا ینجس.

«واها للیلی ثم واها واها

هی المنی لو اننا نلناها»

و المبُوّب له فی النحو صیغتان اشار الیهما بقوله:

بافعل انطق حال کونه بعد ما النکره ان اردت تعجبا او جیء بافعل و هو خبر بصیغه الامر

قبل فاعل له مجرور ببا زائده لازمه و تلو افعل ای الذی بعده انصبنه مفعولا و تلو افعل اجرره کما تقدم کما اوفی خلیلینا و اصدق بهما و حذف ما منه تعجبت و ابقاء صیغه التعجب استبح ان کان عند الحذف معناه یضح و لا یلتبس کقوله تعالی اسمع بهم و ابصر مریم و قول علی (ع):

«جزی الله عنی و الجزاء بفضله

ربیعه خیرا ما اعف و اکرما»

و فی کلا الفعلین افعل و افعل به قدما لزما منع تصرف بحکم

من جمیع النحاه حتما ای نفذ و هما نظیرا لیس و عسی و هب و تعلم و صغهما من فعل ذی احرف ثلاث بخلاف دحرج و انطلق و اقتدر و استخرج و احمر و احرنجم صرفا بخلاف نعم و بئس قابل فضل ای زیاده کعلم و حسن بخلاف نحو مات و فنی تم بخلاف کان و کاد غیر فعل ذی انتفا ای منفی بخلاف نحو ما عاج بالدواء و ما ضربت زیدا و غیر فعل ذی وصف یضاهی اشهلا فی کونه علی افعل بخلاف ذی الوصف المضاهیه نحو سود و عور و غیر فعل سالک سبیل فعلا فی کونه مبنیا للمفعول بخلاف السالک ذلک نحو ضرب وشتم لکن یستثنی ما کان ملازما لذلک نحو عنیت بحاجتک فیقال ما اعناه و اشدد او اشد او شبههما کاکثر و اکثر به یخلف فی التعجب ما بعض الشروط عدما بان کان زائدا علی ثلاثه احرف او وصفه علی افعل او ناقصا نحو ما اشد دحرجته و حمرته و اشدد بکونه مستقبلا و کذا ان کان منفیا او مبنیا للمفعول لکن مصدرهما مؤول نحو ما اکثر ان لا تقوم و اعظم

بان یضرب و مثل ابن الناظم للذی لا یقبل الفضل بما افجع موته و افجع بموته و قال ابن هشام لا یتعجب منه البته و مصدر الفعل العادم للشروط بعد ای بعد اشد ینتصب

و بعد افعل ای اشدد جره بالبا یجب کغیره کما تقدم و بالندور ای القله احکم لغیر ما ذکر کقولهم ما اذرعها من امراه ذراع ای خفیفه الید فی الغزل و ما اخصره من اختصر و ما اعساه و اعس به من عسی و ما احمقه من حمق فهو احمق فانه سمع ذلک.

و لا تقس علی الذی منه اثر ای روی عن العرب کل ما شابهه و فعل هذا الباب لن یقدما معموله علیه و وصله به الزما بلا خلاف فیهما و فصله عن معموله بظرف او بحرف جر مستعمل نظما و نثرا کقوله

«و قال نبی المسلمین تقدموا

و احبب الینا ان تکون المقدما»

و قول عمرو بن معدیکرب ما احسن فی الهیجاء لقاءها و الخلف فی ذاک الفصل هل یجوز او لا استقر فذهب الجرمی و جماعه الی الجواز و الاخفش و المبرد الی المنع

نِعْمَ وبئس و ما جری مجراهما

فعلان غیر متصرّفین

نعم وبئس رافعان اسمین

مقارنی أل أو مضافین لما

قارنهما کنعم قوماً معشره

ویرفعان مضمراً یفسّره

ممیّزّ کنعم قوماً معشره

وجمع تمییزٍ وفاعلٍ ظهره

فیه خلافّ عنهم قد اشتهر

وما ممیّزّ وقیل فاعل

فی نحو نعم ما یقول الفاضل

ویذکر المخصوص بعد مبتدا

أو خبر اسم لیس یبدو أبدا

وإن یقدّم مشعر به کفی

کالعلم نعم المقتنی و المقتفی

واجعل کبئس ساء واجعل فعلا

من ذی ثلاثهٍ کنعم مسجلا

ومثل نعم حبّذا الفاعل ذا

وإن ترد ذمّاً فقل لا حبّذا

وأوّل ذا المخصوص أیاً کان لا

تعدل بذا فهو یضاهی المثلا

وما سوی ذا ارفع بحبّ أو فجرّ

بالیا ودون ذا انضمام الحا کثر

هذا باب نعم

و بئس و ما جری مجراهما

فی المدح و الذم من حبذا و ساء و نحوهما. فعلان غیر متصرفین نعم و بئس لدخول تاء التانیث الساکنه علیهما فی کل اللغات و اتصال ضمیر الرفع بهما فی لغه حکاها الکسائی و ذهب الکوفیون علی ما نقله الاصحاب عنهم فی مسائل الخلاف الی انهما اسمان و قال ابن عصفور لم یختلف احد فی انهما فعلان و انما الخلاف بعد اسنادهما الی الفاعل فالبصریون یقولون نعم الرجل و بئس الرجل

جملتان فعلیتان و الکسائی اسمیتان محکیتان بمنزله تابط شرا نقلا عن اصلهما و سمی بهما المدح و الذم. رافعان اسمین فاعلین لهما مقارنی ال الجنسیه نحو فنعم المولی و نعم النصیر الحج او مضافین لما قارنها او لمضاف لما قارنها کنعم عقبی الکرما و نعم ابن اخت القوم و یرفعان مضمرا مستترا یفسره ممیز بعده کنعم قوما معشره و بئس للظالمین بدلا الکهف و قد یستغنی عن التمییز للعلم بجنس الضمیر کقوله (ص) من توضا یوم الجمعه فبها و نعمت. تتمه حکی الاخفش ان ناسا من العرب یرفعون بنعم النکره مفرده و مضافه

و جمع بین تمییز و فاعل ظهر کنعم الرجل رجلا مثلا فیه خلاف عنهم قد اشتهر فذهب سیبویه و السیرافی الی المنع لاستغناء الفاعل بظهوره عن التمییز المبین له و المبرد الی الجوازو اختاره المصنف قال لان التمییز قد یجاء به توکیدا کما سبق و منه قوله

«و التغلبیون بئس الفحل فحلهم

فحلا و امهم زلاء منطیق»

و قوله:

«و لقد علمت بان دین محمد

من خیر ادیان البریه دینا»

و ما ممیز عند الزمخشری و کثیر من المتاخرین فهی نکره موصوفه و قیل ایقال سیبویه و ابن خروف هی فاعل فتکون معرفه ناقصه

تاره و تامه اخری فی نحو قولک نعم ما یقول الفاضل و قوله تعالی ان تبدوا الصدقات فنعما هی البقره بئسما اشتروا به انفسهم البقره و مال المصنف فی شرح الکافیه الی ترجیح القول الثانی و یذکر المخصوص بالمدح و الذم بعد ای بعد نعم و بئس و فاعلهما نحو نعم الرجل زید و بئس الرجل ابو لهب و هو اما

مبتدا خبره الجمله قبله او خبر اسم محذوف لیس یبدو ای یظهر ابدا کما ذکرت ذلک فی آخر باب الابتداء و ان یقدم هو او مشعر به کفی ذلک عن ذکره بعد کالعلم نعم المقتنی و المقتفی و نحو انا وجدناه صابرا نعم العبد ص و اجعل کبئس فی جمیع ما تقدم ساء نحو ساء مثلا القوم الاعراف و ساء الرجل زید و ساء غلام القوم زید و لک ان تقول هل هی مثلها فی الاختلاف فی فعلیتها.

و اجعل فعلا بضم العین المصوغ من ذی ثلاثه کنعم

و بئس مسجلا نحو علم الرجل زید و کبرت کلمه تخرج من افواههم الکهف و فی فاعله الوجهان الاتیان فی فاعل حب و قوله مسجلا ای مطلقا اشار به الی خلاف قائل بما ذکر فی غیر علم و جهل و سمع و مثل نعم فی

معناها و حکمها حبذا کقوله:

«یا حبذا جبل الریان من جبل

و حبذا ساکن الریان من کانا»

و قوله:

«باسم الاله و به بدینا

و لو عبدنا غیره شقینا»

فحبذا ربا و حب دینا و الصحیح ان حب فعل ماض و الفاعل له ذا و قیل جملته اسم مبتدا خبره ما بعده لانه لما رکب مع ذا غلب جانب الاسمیه فجعل الکل اسما و قیل المجموع فعل ماض فاعله ما بعده

تغلیبا لجانب الفعل لما تقدم.

و ان ترد ذما فقل لا حبذا کما قال الشاعر:

«الا حبذا اهل الملا غیر انه

اذا ذکرت می فلا حبذا هیا»

و اول ذا المتصله بحب المخصوص بالمدح او الذم ایا کان مفردا او مثنی او مجموعا مذکرا کان او مؤنثا و لا تعدل بذا بان تغیر صیغتها بل ائت بها باقیه علی حالها نحو حبذا هند و الزیدان و الهندان و الزیدون و الهندات فهو یضاهی المثلا الجاری فی کلامهم من قولهم الصیف ضیعت اللبن بکسر التاء للجمیع و هذا عله لعدم تغیرهو علله ابن کیسان بان المشار الیه بذا مفرد مضاف الی المخصوص حذف و اقیم مقامه فتقدیر حبذا هند حبذا حسنها مثلا. و فهم من قوله و اول الی آخره ان مخصوصها لا یتقدم علیها و هو کذلک لما ذکر و قال ابن بابشاذ لئلا یتوهم ان فی حب ضمیرا و ذا مفعول

و ما سوی لفظ ذا ارفع بحب اذا وقع بعده علی انه فاعله نحو حب زید رجلا او فجر بالبا الزائده نحو:

«فقلت اقتلوها عنکم بمزاجها

و حب بها مقتوله حین تقتل»

و دون وجود ذا انضمام الحا بضمه منقوله من العین کثر کالبیت السابق و فتحها ندر کقوله فحبذا ربا و حب دینا و مع ذا وجب

أفْعَلّ التفضیل

صغ من مصوغٍ منه للتعجب

أفعل للتفضیل وأب اللذ أبی

وما به إلی تعجّبٍ وصل

لمانعٍ به الی التفضیل صل

وأفعل التفضیل صله أبدا

تقدیراً أو لفظاً بمن إن جرّدا

وإن لمنکورٍ یضف أو جرّدا

ألزم تذکیراً و إن یوحّدا

وتلوُ أل طبقّ و ما لمعرفه

أضیف ذو وجهین عن ذی معرفه

هذا إذا نویت معنی من و إن

لم تنو فهو طبق ما به قرن

وإن تکن بتلو من مستفهما

فلهما کن أبداً مقدّما

کمثل ممّن أنت

خیرّ ولدی

إخبار التقدیم نزرا وردا

ورفعه الظاهر نزرّ ومتی

عاقب فعلاً فکثیراً ثبتا

کلن تری فی النّاس من رفیق

أولی به الفضل من الصّدّیق

هذا باب افعل التفضیل

صغ من فعل مصوغ منه صیغه للتعجب افعل للتفضیل نحو هذا افضل من زید و اعلم منه و اب ان تصوغ افعل للتفضیل من اللذ ابی صوغ التعجب منه فلا تصغه من غیر فعل و لا من زائد علی ثلاثه الی آخر ما تقدم و شذ هو اقمن بکذا و اخصر منه و ابیض من اللبن

و ما به الی تعجب وصل لمانع من اشد و ما جری مجراه به الی التفضیل صل لمانع و ائت بمصدر الفعل الممتنع المصوغ منه بعده منصوبا علی التمییز نحو هذا اشد احمرارا من الدم و افعل التفضیل صله ابدا تقدیرا او لفظا بمن التی لابتداء الغایه ان جردا من ال و الاضافه نحو انا اکثر منک مالا و اعز نفرا الکهف ای اعز منک فان لم یجرد فلا و قوله:

«و لست بالاکثر منهم حصی

و انما العزه للکاثر»

من فیه لبیان الجنس لا لابتداء الغایه و ان لمنکور یضف افعل التفضیل او جردا من ال و الاضافه الزم تذکیرا و ان یوحدا و ان کان صاحب الصفه بخلاف ذلک نحو لیوسف و اخوه احب الی ابینا منا یوسف قل ان آباؤکم و ابناؤکم الی ان قال احب الیکم التوبه و تلو ال ای المعرف بها طبق ای مطابق لموصوفه فی الافراد و التذکیر و فروعهما نحو زید الافضل و الزیدان الافضلان و الزیدون الافضلون و هند الفضلی و الهندان الفضلیان و الهندات الفضلیات او الفضل.

و ما لمعرفه اضیف فهو ذو وجهین مرویین عن ذی معرفه

وجه یجریه مجری المجرد نحو

و لتجدنهم احرص الناس البقره. و آخر یجریه مجری المعرف بال نحو اکابر مجرمیها الانعام هذا الحکم اذا قصدت بافعل المذکور التفضیل بان نویت معنی من و ان لم تقصده به بان لم تنو معناها فهو طبق ما به قرن ای مطابق له کقولهم الناقص و الاشج اعدلا بنی مروان و لما کان لافعل التفضیل مع من شبه بالمضاف مع المضاف الیه کان حقه ان لا یتقدم علیه و لکن ان تکن بتلو من مستفهما فلهما ای لمن و تلوها کن ابدا مقدما علی افعل وجوبا لان الاستفهام له صدر الکلام کمثل ممن انت خیر

اصله اخیر و لا یکاد یستعمل و مما جاء منه بلال خیر الناس و ابن الاخیر و کذا شر و مما جاء منه علی الاصل قراءه ابی قلابه سیعلمون غدا من الکذاب الاشر القمر و لدی اخبار بتلو من التقدیم لهما نزرا وردا کقوله فقالت لنا اهلا و سهلا و زودت جنی النحل بل ما زودت منه اطیب تتمه لا یفصل بین افعل و من باجنبی لما ذکرنا و جاء الفصل فی قوله:

«لاکله من اقط بسمن

الین مسا فی حشایا البطن»

من یثربیات قذاذ خشن

فصل: یرفع افعل التفضیل الضمیر المستتر فی کل لغه

و رفعه الظاهر نزر لضعف شبهه باسم الفاعل و منه حکایه سیبویه مررت برجل

افضل منه ابوه و متی عاقب افعل التفضیل فعلا بان صلح احلاله محله و ذلک اذا سبقه نفی و کان مرفوعه اجنبیا مفضلا علی نفسه باعتبارین فکثیرا رفعه الظاهر ثبتا نحو ما من ایام احب الی الله فیها الصوم منه فی عشر ذی الحجه و ما رایت رجلا احسن فی عینه الکحل منه فی عین زید و الاصل

ان یقع هذا الظاهر بین ضمیرین اولهما للموصوف و ثانیهما للظاهر کما تقدمc و قد یحذف الضمیر الثانی و تدخل من اما علی الظاهر نحو من کحل عین زید او محله نحو من عین زید او ذی

المحل نحو من زید و مما جاء من کلامهم ما احد احسن به الجمیل من زید و الاصل من حسن الجمیل بزید اضیف الجمیل الی زید ثم حذف و نظیره قول المصنف کلن تری فی الناس من رفیق ای صاحب اولی به الفضل

من ابی بکر الصدیق اذ الاصل اولی به الفضل من ولایه الفضل بالصدیق ثم من فضل الصدیق ثم من الصدیق.

خاتمه: اجمعوا علی ان افعل التفضیل یعمل فی التمییز و الحال و الظرف و علی انه لا یعمل فی المعفول المطلق و لا فی المفعول به و اما قوله تعالی الله اعلم حیث یجعل رسالته الانعام فحیث مفعول به لفعل مقدر دل علیه اعلم او مفعول به علی السعه کذا قالوه قال ابو حیان و قواعد النحو تاباه لنصهم علی ان حیث لا تتصرف و انه لا یتوسع الا فی

الظرف المتصرف قال و الظاهر اقرارها علی الظرفیه المجازیه و تضمین اعلم معنی ما یتعدی الی الظرف فالتقدیر الله انفذ علما حیث یجعل رسالته ای هو نافذ العلم فی هذا الموضع

التوابع النّعت

النّعت

یتبعُ فی الإعراب الأسماء الأول

نعتّ وتوکیدّ وعطفّ وبدل

فالنّعت تابعّ متمُّ ما سبق

بوسمه أو وسم ما به اعتلق

ولیعط فی التعریف و التنکیر ما

لما تلا کامرر بقومٍ کرما

وهو لدی التوحید و التذکیر أو

سواهما کالفعل فاقف ما قفوا

وانعت بمشتقٍ کصعبٍ وذرب

وشبهه کذا وذی و المنتسب

ونعتوا بجملهٍ منکراً

فأعطیت ما أعطیته خبراً

وامنع هنا إیقاع ذات الطلب

وإن أتت فالقول أضمر تصب

ونعتوا بمصدرٍ کثیراً

فالتزموا الإفراد و

التذکیرا

ونعت غیر واحدٍ إذا اختلف

فعاطفاً فرّقه لا إذا انتلف

ونعت معمولی وحیدی معنی

وعملٍ أتبع بغیر استثنا

وإن نعوتّ کثرت و قد تلت

مفتقراً لذکرهنّ أتبعت

واقطع أو اتبع إن یکن معیّنا

بدونها أو بعضها اقطع معلنا

وارفع او انصب إن قطعت مضمرا

یجوز حذفه و فی النعت یقلّ

الاولی من التوابع: النعت

هذا باب النعت

و هو و الوصف بمعنی و لما کان احد التوابع بدء بذکرها اجمالا ثم فصل فقال یتبع فی الاعراب الاسماء الاول اربعه اشیاء نعت و توکید و عطف و بدل و سیاتی بیان کل فالنعت تابع ای تال لا یتقدم اصلا و هو جنس متم ای

مکمل ما سبق فصل یخرج عطف النسق و البدل بوسمه ای ما سبق و یسمی نعتا حقیقیا او وسم ما به اعتلق و یسمی سببیا و هذا فصل ثان یخرج التوکید و البیان و شمل قوله متم ما سبق ما یخصصه نحو فتحریر رقبهمؤمنه النساء و ما یوضحه نحو مررت بزید الکاتب و یلحق به ما یمدحه او یذمه او یرحم علیه او یؤکده نحو الحمد لله رب العالمین الفاتحه اعوذ بالله من الشیطان الرجیم اللهم انا عبدک المسکین لا تتخذوا الهین اثنین النحل و لیعط النعت سواء کان حقیقیا او سببیا فی التعریف و التنکیر ما ثبت لما تلا ای لمتبوعه و یجب حینئذ ان یکون المتبوع اعرف من النعت او مساویا له کامرر بقوم کرما و بالرجل الفاضل و هو ای النعت لدی التوحید و التذکیر ای عند ثبوتهما للمتبوع

او سواهما و هو التثنیه و الجمع و التانیث کالفعل فان رفع ضمیر المنعوت المستتر وافقه فی التثنیه و الجمع او الظاهر او الضمیر البارز فلا الا علی لغه اکلونی البراغیثc و یوافقه ایضا فی

التانیث اذا رفع ضمیره و الا فعلی التفصیل السابق فی باب الفاعل فاقف ما قفوا کابنین برین شج قلباهما و امراتین حسن مرآهما

و انعت بمشتق و هو ما دل علی حدث و صاحبه کاسماء الفاعل و المفعول و التفضیل و الصفه المشبهه کصعب و درب بالدال المهمله و هو الخبیر بالاشیاء المجرب لها و شبهه و هو ما اقیم مقامه من الاسماء العاریه عن الاشتقاق کذا المشار بها و ذی بمعنی صاحب و المنتسب نحو رجل تمیمی جاءنی و نعتوا بجمله اسما منکرا لفظا و معنی نحو و اتقوا یوما ترجعون فیه الی الله البقره او معنی نحو:

«و لقد امر علی اللئیم یسبنی

فمضیت ثمت قلت لا یعنینی»

فاعطیت حینئذ ما اعطیته حال کونها خبرا من الرابطه و من تعلقها بمحذوف وجوبا اذا کانت ظرفا او جارا و مجرورا و غیر ذلک مما

سبق ذکره و امنع هنا ایقاع الجمله ذات الطلب و ان لم یمنع ایقاعها خبرا و ان اتت من کلام العرب فالقول اضمر نعتا تصب نحو:

«حتی اذا جن الظلام و اختلط

جاءوا بمذق هل رایت الذئب قط»

ای مقول فیه هل رایت الذئب قط و نعتوا بمصدر کثیرا علی تقدیر مضاف فالتزموا لذلک الافراد و التذکیرا له و ان کان المنعوت بخلاف ذلک کامراه رضا و عدلین رضا و لا ینعت بغیر ما ذکر من الجوامد

و نعت غیر واحد و هو المثنی و المجموع و لا یکون الا متعددا اذا اختلف معناه فعاطفا لبعضه علی بعض فرقه نحو مررت برجلین عالم و جاهل و لا تفرقه اذا ائتلف نحو مررت برجلین عاقلین و نعت معمولی عاملین وحیدی معنی و عمل اتبع بغیر استثنا نحو ذهب زید و

انطلق عمرو العاقلان فان اختلف العاملان معنی و عملا او فی احدهما وجب القطع و ان نعوت کثرت و قد تلت اسما مفتقرا فی الایضاح و

التعیین لذکرهن اتبعت وجوبا و اقطع او اتبع ان یکن المنعوت معینا بدونها کلها او بعضها اقطع معلنا ان کان معینا به دون غیره و اتبع الباقی بشرط تقدیمه و ارفع او انصب النعت ان قطعت مضمرا بکسر المیم مبتدا رافعا له او فعلا ناصبا له لن یظهرا ابدا نحو الحمد لله الحمید ای هو و امراته حماله الحطب تبت ای اذم و ما من المنعوت و النعت عقل ای علم یجوز حذفه نحو و عندهم قاصرات الطرف، «فلم اعط شیئا و لم امنع» ای شیئا طائلا و لکن الحذف فی النعت یقل و فی المنعوت یکثر

التوکید

بالنّفس أو بالعین الاسمُ أُُکّدا

مع ضمیرٍ طابق المؤکّدا

واجمعهما بأفعلٍ إن تبعا

ما لیس واحداً تکن متّعا

وکلاً اذکر فی الشمول وکلا

کلتا جمیعاً بالضمیر موصلا

واستعملوا أیصا ککلٍّ فاعله

من عمّ فی التوکید مثل النافله

وبعد کلٍّ أکّدوا بأجمعا

جمعاء أجمعین ثم جمعا

ودون کلٍّ قد یجیء أجمع

جمعاء أجمعون ثم جمع

وإن یفد توکید منکورٍ قبل

وعن نحاه البصره المنع شمل

واغن بکلتا فی مثنًًّی وکلا

عن وزن فعلاء ووزن أفعلا

عنیت ذا الرّفع وأکّدوا بما

سواهما و القید لن یلتزما

وما من التوکید لفظیّ یجی

مکرّراً کقولک ادرجی ادرجی

ولا تعد لفظ ضمیرٍ متّصل

إلا مع الفظ الذی به وصل

کذا الحروف غیر ما تحصّلا

به جوابّ کنعم وکبلی

ومضمر الرّفع الذی قد انفصل

أکّد به کلَّ ضمیرٍ اتصل

الثانی من التوابع التوکید

و یقال لهالتاکید و هو کما فی شرح الکافیه تابع یقصد به کون المتبوع علی ظاهره بالنفس او بالعین بمعنی الذات الاسم اکدا تاکیدا معنویا یقتضی التقریر مع ضمیر متصل بهما طابق المؤکدا

بفتح الکاف فی افراده و تذکیره و فروعهما کجاء زید نفسه متیما بهند نفسها و اجمعهما ای النفس و العین بافعل ان تبعا ما لیس واحدا ای مثنی او مجموعا فقل جاء الزیدان انفسهما و اعینهما تکن متبعا للغه الفصیحه و یجوز ان تاتی بهما مفردین و هو دون الجمع فتقول جاء الزیدان نفسهما او مثنیین و هو دون الافراد فتقول جاء الزیدان نفساهما.

و کلا اذکر فی التوکید المقتضی الشمول ای العموم لجمیع افراد المؤکد و اجزائه و کلا و کلتا و جمیعا قال المصنف و

اغفلها اکثر النحویینو نبه سیبویه علی انها بمنزله کل معنی و استعمالا و لم یذکر لها شاهدا من کلام العرب و ائت بالضمیر المطابق موصلا بهذه الاربعه ک:

«هم جمیعهم لقوهم کلهم

و الدار صارت کلها محلهم»

و استعملوا ایضا ککل لفظا علی وزن فاعله مشتقا من عم فی التوکید فقالوا جاء الناس عامه و هو مثل النافله تاؤه تصلح للمذکر و المؤنث.

و بعد کل اکدوا باجمعا للمذکر و جمعاء للمؤنث و اجمعین لجمع المذکر ثم جمعا لجمع المؤنث و لا یؤکد بها قبله عندهم و لکن دون کل قد یجیء فی الشعر اجمع و جمعا و اجمعون ثم جمع کقوله:

«یا لیتنی کنت صبیا مرضعا

تحملنی الذلفاء حولا اکتعا»

«اذا بکیت قبلتی اربعا

اذا ظللت الدهر ابکی اجمعا»

و المختار جوازه فی النثر قال (ص) فله سلبه اجمع. تتمه اکدوا بعد اجمع باکتع فابصع فابتع و بعد جمعاء بکتعاء فبصعاء فبتعاء و بعد اجمعین باکتعین فابصعین فابتعین و بعد جمع بکتع فبصع فبتع و شذ مجیء ذلک علی خلاف ذلک. ثم ان النکره ان لم یفد توکیدها بان کانت غیر محدوده کحین و زمان فلا یجوز باتفاق.

و

ان یفد توکید منکور بان کان محدودا کیوم و شهر و حول قبل عند الکوفیین قال المصنف و هو اولی بالصواب سماعا و قیاسا و منه:

«یا لیتنی کنت صبیا مرضعا

تحملنی الذلفاء حولا اکتعا»

و عن نحاه البصره المنع من توکید النکره شمل ما افاد ایضا.

و اغن بکلتا فی مثنی و کلا عن وزن فعلاء ای جمعا فی

المؤنث و وزن افعلا ای اجمع فی المذکر و اجاز الکوفیون استعمال ذلک قیاسا.

و ان تؤکد الضمیر المتصل بالنفس و العین فبعد ان یؤکده المنفصل عنیت بهذا الضمیر ذا الرفع نحو قوموا انتم انفسکم بخلاف قوموا انفسکم و یجوز تاکید ذی النصب و الجر بهما و ان لم یؤکد بمنفصل و اکدوا الضمیر المتصل المرفوع بما سواهما و القید المذکور حینئذ لن یلتزما فیجوز ترکه.

و ما من التوکید لفظی هو الذی یجی مکررا و یکون فی المفرد و الجمله فالاول اما بلفظه کقولک ادرجی ادرجی او بمرادفه کقوله انت بالخیر حقیق قمن و الثانی اما ان یقترن بحرف عطف و هو

الاکثر کقوله تعالی اولی لک فاولی ثم اولی لک فاولی القیامه و او لا کقوله:

«ایا من لست اقلاه

و لا فی البعد انساه»

«لک الله علی ذاک

لک الله لک الله»

و لا تعد لفظ ضمیر متصل اذا اکدته توکیدا لفظیا الا مع اللفظ الذی به وصل نحو مررت بک بک و رایتک رایتک و لوضوح امر المنفصل سکت عنه. کذا ای کالضمیر المتصل الحروف غیر ما تحصلا به جواب فیجب اعاده ما اتصل بها نحو ا یعدکم انکم اذا متم و کنتم ترابا و عظاما انکم مخرجون المؤمنون و شذ حتی تراها و کان و کان اعناقها مشددات بقرن و اشذ منهفلا و

الله لا یلفی لما بی و لا للما بهم ابدا دواء اما الحروف الجوابیه کنعم و کبلی فیجوز ان تؤکد باعادتها وحدها.

و مضمر الرفع الذی قد انفصل اکد به کل ضمیر اتصل مرفوعا کان او غیره نحو اسکن انت و زوجک البقره و قمت انت و اکرمتک انت و مررت بک انت

العطف (بیان)
اشاره

لعطف إمّا ذو بیانٍ أو نسق

والغرض الآن بیان ما سبق

فذو البیان تابعّ شبه الصفه

حقیقه القصد به منکشفه

فأولینه من وفاق الأوّل

ما من وفاق الأوّل النّعت ولی

فقد یکونان منکّرین

کما یکونان معرّفین

وصالحاً لبدلیّهٍ یری

فی غیر نحو یا غلامُ یعمرا

ونحو بشرٍ تابع البکریّ

ولیس أن یبدل بالمرضی

الثالث من التوابع العطف

ذو بیان

العطف اما ذو بیان او نسق و الغرض الان بیان ما سبق فذوا البیان تابع شبه الصفه فی ان حقیقه القصد به منکشفه لکنه مخالف لها فی انه لا یکون مشتقا و لا مؤولا به فاولینه من وفاق الاول ای متبوع ما من وفاق الاول النعت ولی من تذکیر و افراد و غیر ذلک. اذا علمت ذلک فقد یکونان ای العطف و متبوعه منکرین نحو اسقنی شرابا حلیبا کما یکونان معرفین نحو ذکرت الله فی الواد المقدس طوی و اشار باتیانه بکاف التشبیه المفهمه للقیاس الشبهی

بل الاولوی لان احتیاج النکره الی البیان اشد من غیرها الی خلافمن منع اتیانهما نکرتین کالزمخشری و ذهب الی اشتراط زیاده تخصیصه. فائده جعل اکثر النحویین التابع المکرر به لفظ المتبوع کقوله:

«انی و اسطار سطرن سطرا

لقائل یا نصر نصر نصرا»

عطف بیان قال المصنف و الاولی عندی جعله توکیدا لفظیا لان عطف البیان حقه ان یکون للاول به زیاده وضوح و تکریر اللفظ لا یتوصل به الی ذلک.

و صالحا لبدلیه یری عطف البیان فی جمیع المسائل غیر مسالتین الاولی ان یکون التابع مفردا معربا و المتبوع منادی نحو یا غلام یعمرا فیجب فی هذه الحاله کونه عطف بیان و لا یجوز ان یکون بدلا لانه لو کان لکان فی تقدیر حرف النداء فیلزم ضمه و الثانیه ان یکون المعطوف خالیا من لام التعریف و المعطوف علیه

معرفا بها مجرورا باضافه صفه مقترنه بها نحو بشر الذی هو تابع البکری فی قوله:

«انا ابن التارک البکری بشر

علیه الطیر ترقبه وقوعا»

فیجب فی هذه الحاله ان یکون عطفا و لیس ان یبدل بالمرضی عندنا لانه حینئذ یکون فی تقدیر اعاده العامل فیلزم اضافه الصفه المعرفه باللام الی الخالی منها و هو غیر جائز کما تقدمو هو مرضی عند الفراء

لتجویزه ما یلزم علیه و قد تقدم تاییده. تنبیهاستشکل ابن هشام فی حاشیه التسهیل ما عللنا به هاتین المسالتین بانهم یغتفرون فی الثوانی ما لا یغتفرون فی الاوائل و قد جوزوا فی انک انت البقره کون انت تاکیدا و کونه بدلا مع انه لا یجوز «انّ انت»

عطف النسق

تالٍ بحرفٍ متبعٍ عطف النّسق

کاخصص بودٍّ وثناءٍ من صدق

فالعطف مطلقاً بواوٍ ثمّ فا

حتی أم أو کفیک صدقّ ووفا

وأتبعت لفظاً فحسب بل و لا

لکن کلم یبد امرؤ لکن طلا

فاعطف بواوٍ سابقاً أو لاحقاً

فی الحکم أو مصاحباً موافقاً

واخصص بهاعطف الذی لا یغنی

متبوعه کاصطفّ هذا وابنی

والفاء للترتیب باتصال

وثمّ للترتیب بانفصال

واخصص بفاءٍ عطف ما لیس صله

علی الذی استقرّ أنه الصّله

بعضا بحتّی اعطف علی کلٍّ و لا

یکون إلا غایه الذی تلا

وأم بها اعطف إثر همز التسویه

أو همزهٍ عن لفظ أیٍّ مغنیه

وربما أسقطت الهمزه إن

کان خفا المعنی بحذفها أمن

وبانقطاعٍ وبمعنی بل وفت

إن تک ممّا قیّدت به خلت

خیّر أبح قسّم وأبهم

واشکک وإضرابّ بها أیضاً نمی

وربّما عاقبت الواو إذا

لم یلف ذو النطق للبسٍ منفذا

ومثل أو القصد إمّا الثانیه

فی نحو إمّا ذی و اما النّائیه

وأول لکن نفیاً أو نهیاً و لا

نداءً او أمراً أو اثباتاً تلا

وبل کلکن بعد مصحوبیها

کلم أکن فی مربعٍ بل تیها

وانقل بها للثان حکم الأوّل

فی الخبر المثبت و الأمر الجلی

وإن علی ضمیر رفعٍ متصل

عطفت فافصل بالضمیر

المنفصل

أو فاصلٍ مّا و لا فصلٍ یرد

فی النّظم فاشیاً وضعفه اعتقد

وعود خافضٍ لدی عطفٍ علی

ضمیر خفضٍ لازماً قد جعلا

ولیس عندی لازماً إذ قد أتی

فی النّظم و النّثر الصّحیح مثبتا

والفاء قد تحذف مع ما عطفت

والواو إذ لا لبس و هی انفردت

بعطف عاملٍ مزالٍ قد بقی

معموله دفعاً لوهمٍ اتقی

وحذف متبوعٍ بدا عنا استبح

وعطفک الفعل علی الفعل یصحّ

واعطف علی اسم شبه فعلٍ فعلا

وعکساً استعمل تجده سهلا

القسم الثانی من قسمی العطف عطف النسق

و هو بفتح السین اسم مصدر نسقت الکلام انسقه ای عطفت بعضه علی بعض و المصدر بالتسکین. تال بحرف متبع بکسر الباء عطف النسق کاخصص بود و

ثناء من صدق فالعطف مطلقا ای لفظا و معنی بواو و ثم و فا و حتی بالاجماع و کذا ام و او علی الصواب کفیک صدق و وفا.

و اتبعت لفظا فحسب ای لا معنی بل عند سیبویه و لا و لکن عند الجمیع و لیس عند الکوفیین کلم یبد امرؤ لکن طلا ای ولد بقر الوحش. فاعطف بواو لاحقا فی الحکم نحو و لقد ارسلنا نوحا و ابراهیم الحدید او سابقا فی الحکم نحو کذلک یوحی الیک و الی الذین من قبلک الله الشوری او مصاحبا موافقا فیه نحو فانجیناه و اصحاب السفینه العنکبوت و علی هذا اخصص بها عطف الذی لا یغنی متبوعه عنه کفاعل ما یقتضی الاشتراک کاصطف هذا و ابنی و تخاصم زید و عمرو.

و الفاء للترتیب باتصال و تعقیب نحو الذی خلقک فسواک

الانفطار و اما قوله تعالی و کم من قریه اهلکناها فجاءها باسنا الاعراف فمعناه اردنا اهلاکها فجاءها و قوله تعالی و الذی اخرج المرعی فجعله غثاء احوی الاعلی و فمعناه مضت مده فجعله و ثم للترتیب

و لکن بانفصال و مهله نحو فاقبره ثم اذا شاء انشره عبس و و تاتی بمعنی الفاء نحو:

«کهزّ الردینی تحت العجاج

جری فی الانابیب ثم اضطرب»

و اخصص بفاء عطف ما لیس صله بان خلا من العائد علی الذی استقر انه الصله نحو الذی یطیر فیغضب زید الذباب و لا یجوز عطفه بغیرها لان الشرط ما عطف علی الصله ان یصلح لوقوعه صله و انما لم یشترط ذلک فی العطف بالفاء لجعلها ما بعدها مع ما قبلها فی

حکم جمله واحده لاشعارها بالسببیه. بعضا تحقیقا او تاویلا بحتی اعطف علی کل نحو اکلت السمکه حتی راسها

«القی الصحیفه کی یخفف رحله

و الزاد حتی نعله القاها»

و لا یکون المعطوف بها الا غایه الذی تلا رفعه او خسه نحو:

«قهرناکم حتی الکماه فانتم

تهابوننا حتی بنینا الاصاغرا»

فرع: حتی فی عدم الترتیب کالواو.

و ام باتصال بها اعطف اثر همز التسویه و هی الهمزه

الداخله علی جمله فی محل المصدر نحو سواء علینا ا جزعنا ام صبرنا ابراهیم.

«و لست ابالی بعد فقدی مالکا

أ موتی ناء ام هو الان واقع»

سواء علیکم ا دعوتموهم ام انتم صامتون الاعراف او همزه عن لفظ ای مغنیه بان طلب بها و بام التعیین نحو و ان ادری ا قریب ام بعید ما توعدون الانبیاء ا انتم اشد خلقا ام السماء بناها النازعات.

«لعمرک ما ادری و ان کنت داریا

شعیث بن سهم ام شعیث بن منقر»

«فقمت للطیف مرتاعا فارقنی

فقلت ا هی سرت ام عادنی حلم»

«أ قریب ما توعدون ام یجعل»، و ربما اسقطت الهمزه ان کان خفا المعنی بحذفها امن نحو سواء علیهم انذرتهم.

«فوالله ما ادری و ان کنت داریا

بسبع رمین الجمر ام بثمان»

و بانقطاع و هی التی بمعنی بل وفت مع اقتضاء

الاستفهام کثیرا ان تک مما قیدت به من تقدم احدی الهمزتین علیها خلت نحو لا ریب فیه من رب العالمین ام یقولون افتریه السجده و ا لهم ارجل یمشون بها ام لهم اید الاعراف و قد لا یقتضی الاستفهام نحو ام هل تستوی الظلمات و النور الرعد. خیر ابح قسم باو نحو تزوج هندا او اختها و اقرا فقها او نحوا و الاسم نکره او معرفه و الفرق بین الاباحه و التخییر جواز الجمع فی

تلک دونه.

و ابهم بها ایضا نحو و انا او ایاکم لعلی هدی او فی ضلال مبین السبا و اشکک نحو لبثنا یوما او بعض یوم المؤمنون و اضراب بها ایضا نمی اینسب للکوفیین و ابی علی و ابن برهان نحو:

«ما ذا تری فی عیال قد برمت بهم

لم احص عدتهم الا بعداد»

«کانوا ثمانین او زادوا ثمانیه

لو لا رجاؤک قد قتلت اولادی»

و ربما عاقبت او الواو ای جائت بمعناها اذا لم یلف ذو النطق ای لم یجد المتکلم للبس منفذا بل امنه نحو جاء الخلافه او

کانت له قدراکما اتی ربه موسی علی قدر و مثل او فی افاده القصد اما الثانیه فی نحو انکح اما ذی و اما النائیه و جالس اما الحسن و اما ابن سیرین الی آخره و اکثر النحویین علی ان اما هذه عاطفه و خالفه ابن کیسان و ابو علی و تبعهما المصنف تخلصا من دخول عاطف علی عاطف و فتح همزتها لغه تمیمیه.

فرع: یستغنی عن اما باو نحو قام اما زید او عمرو و عن الاولی بالثانیه کقوله:

«نهاض بدار قد تقادم عهدها

و اما باموات الم خیالها»

و عن اما بالا کقوله:

«فاما ان تکون اخی بصدق

فاعرف منک غثی من سمینی»

«و الا

فاطرحنی و اتخذنی

عدوا اتقیک و تتقینی»

و قد یستغنی عن ما کقوله:

«و قد کذبتک نفسک فاکذبنها

فان جزعا و ان اجمال صبر»

و قد تجیء اما عاریه عن الواوکروایه قطرب لا تفسدوا آبالکم ایمالنا ایمالکم و اول لکن عاریه من الواو نفیا او نهیا و اتبعها بمفرد نحو ما قام زید لکن عمرو و لا تضرب زیدا لکن عمرا.

و لا نداء او امرا او اثباتا تلا کیا ابن اخی لا ابن عمی و اضرب زیدا لا عمرا و قام زید لا عمرو و خالف ابن سعدان فی الاول و لا مبتدا خبره تلا الناصب لما قبله مفعولا.

و بل کلکن بعد مصحوبیها و هما النفی و النهی کلم اکن فی مربع بل تیها و لا تضرب زیدا بل عمرا و انقل بها للثان حکم الاول اذا وقعت فی الخبر المثبت و الامر الجلی نحو قام زید بل عمرو و اضرب زیدا بل خالدا و اجاز المبرد کونها ناقله فی غیر ما ذکر.

فصل: الضمیر المنفصل و المنصوب المتصل کالظاهر فی جواز العطف علیه من غیر شرط.

و ان علی ضمیر رفع متصل بارز او مستتر عطفت فافصل بینهما بالضمیر المنفصل نحو کنتم انتم و آباؤکم الانبیاء اسکن انت و زوجک الجنه البقره او فاصل ما نحو یدخلونها و من صلح الرعد ما اشرکنا و لا آباؤنا الانعام و بلا فصل یرد العطف علیه فی النظم فاشیا و فی النثر قلیلا نحو:

«و رجیَ الاخیطل من سفاهه رایه

ما لم یکن و اب له لینالا»

و حکی سیبویه مررت برجل سواء و العدم و مع ذلک ضعفه اعتقد و عود خافض لدی عطف علی ضمیر خفض لازما قد جعلا عند جمهور البصریین نحو /فقال لها

و للارض فصلت نعبد الهک و اله آبائک البقره و عللوه بان ضمیر الجر حینئذ شبیه بالتنوین و معاقب له فلم یجز العطف علیه کالتنوین و بان حق المعطوف و المعطوف علیه ان یصلحا

لحلول کل واحد منهما محل الاخر و ضمیر الجر لا یصلح لذلک فامتنع الا مع اعاده الجار قال المصنف و لیس عندی لازما تبعا لیونس و الاخفش و الزجاج و الکوفیین لان شبه الضمیر بالتنوین لو منع من العطف علیه لمنع من توکیده و الابدال منه کالتنوین مع ان ذلک جائز بالاجماع و لانه لو کان الحلول شرطا فی صحه العطف لم یجز رب رجل و اخیه لامتناع دخول رب علی المعرفه کما تقدم مع جوازه و ایضا لنا السماع اذ قد اتی فی النظم و النثر الصحیح مثبتا کقراءه حمزه و ابن عباس و الحسن و مجاهد و قتاده و النخعی و الاعمش و غیرهم الذی تساءلون به و الارحام النساء و حکایه قطرب ما فیها غیره و فرسه و انشاد سیبویه

«فالیوم قربت تهجونا و تشتمنا

فاذهب فما بک و الایام من عجب»

و الفاء قد تحذف مع ما عطفت اذا امن اللبس نحو فمن کان منکم مریضا او علی سفر فعده من ایام اخر البقره ای فافطر فعده و کذا الواو تحذف مع ما عطفت اذ لا لبس نحو سرابیل تقیکم الحر النحل ای و البرد و قد یحذف العاطف فقطکقوله ص \تصدق رجل من دیناره من درهمه من صاع بره من صاع تمره و حکایه ابی عثمان عن ابی زید اکلت خبزا لحما تمرا و هی ای الواو انفردت بعطف عامل مزال ای محذوف و قد بقی معموله مرفوعا کان نحو اسکن

انت و زوجک الجنه البقره ای و لیسکن زوجک او منصوبا نحو و الذین تبوؤا الدار و الایمان الحشر ای و الفوا الایمان او مجرورا نحو ما کل سوداء تمره و لا بیضاء شحمه ای و لا کل بیضاء شحمه و لم یجعل العطف فیهن علی الموجود فی الکلام دفعا لوهم اتقی و هو رفع الامر للظاهر فی الاول و کون الایمان متبوا فی الثانی و العطف علی معمولی عاملین فی الثالث.

و حذف متبوع بدا ای ظهر هنا استبح نحو و لتصنع علی عینی طه ای لترحم و لتصنع.

و عطفک الفعل علی الفعل ان اتحدا فی الزمان یصح نحو لنحیی به بلده میتا و نسقیه الفرقان و لا یضر اختلافهما فی اللفظ نحو تبارک الذی ان شاء جعل لک خیرا من ذلک جنات تجری من تحتها الانهار و یجعل لک قصورا

الفرقان.

و اعطف علی اسم شبه فعل فعلا نحو فالمغیرات صبحا فاثرن العادیات و و عکسا استعمل تجده سهلا نحو یخرج الحی من المیت و مخرج المیت من الحی الانعام

البدل

التابع المقصود بالحکم بلا

واسطهٍ هو المسمّی بدلا

مطابقاً أو بعضاً او ما یشتمل

علیه یلفی أو کمعطوفٍ ببل

وذا للاضراب اعز إن قصداً صحب

ودون قصدٍ غلطّ به سلب

کزره خالداً وقبّله الیدا

واعرفه حقه وخدنبلاً مُدی

ومن ضمیر الحاضر الظاهر لا

تبدله إلا ما إحاطهً جلا

أو اقتضی بعضاً او اشتمالا

کأنّک ابتهاجک استمالا

وبدل المضمّن الهمز یلی

همزاً کمن ذا أسعیدّ أم علی

ویبدل الفعل من الفعل کمن

یصل إلینا یستعن بنا یعن

الرابع من التوابع البدل

التابع المقصود بالحکم بلا واسطه هو المسمی بدلا فخرج بالمقصود غیره و هو النعت و التوکید و البیان و العطف بالحرف غیر بل و لکن فی الاثبات و بنفی الواسطه المقصود بواسطه و هو العطف ببل

و

لکن فی الاثبات. مطابقا للمبدل منه او بعضا منه او ما یشتمل علیه یلفی البدل بان یدل علی معنی فی المتبوع او یستلزمه فیه او کمعطوف ببل و ذا القسم للاضراب و البداء اعز ان قصدا صحیحا لکل منهما صحب و للنسیان ان قصد الاول ثم تبین فساده.

و دون قصد للاول

غلط وقع فیه به ای بالبدل سلب فالاول کزره خالدا و الثانی و اشترط کثیر مصاحبته ضمیرا عائدا علی المبدل منه و اباه المصنف نحو قبله الیدا و لله علی الناس حج البیت من استطاع آل عمران و الثالث و هو کالثانی نحو اعرفه حقه قتل اصحاب الاخدود النار البروج و و الرابع و الخامس و السادس نحو خذ نبلا مدی جمع مدیه و هی السکین و الاحسن فی هذه الثلاثه ان یؤتی ببل.

فصل: یبدل الظاهر من الظاهر معرفتین کانا او نکرتین او مختلفتین و الضمیر من الظاهر و الظاهر من ضمیر الغائب.

و من ضمیر الحاضر الظاهر لا تبدله خلافا للاخفش و الظاهر مفعول تبدله متعلق من فی اول البیت الا ما احاطه جلا نحو تکون لنا عیدا لاولنا و آخرنا المائده او اقتضی بعضا نحو:

«أوعدنی بالسجن و الاداهم

رجلی فرجلی شنشنه المناسم»

او اشتمالا کانک ابتهاجک استمالا.

و بدل الاسم المضمن معنی الهمزه للاستفهام یلی همزا کمن ذا ا سعید ام علی و کیف اصبحت ا قویا ام ضعیفا.

تتمه: بدل المضمن معنی الشرط یلی حرف الشرط نحو مهما تصنع ان خیرا و ان شرا تجز به.

و کما یبدل الاسم من الاسم یبدل الفعل من الفعل بدل کل نحو:

«متی تاتنا تلمم بنا فی دیارنا

تجد حطبا جزلا و نارا تاججا»

لان الالمام هو الاتیان و بدل اشتمال کمن یصل الینا یستعن

بنا یعن لان الاستعانه تستلزم معنی فی الاصول و هو نجحه کذا

قاله ابن الناظم و منع ابن هشام الاستلزام قال فقد یستعین و لا یعان فلا یکون الوصول منجحا قال فالواجب رفع یستعین حالا کتعشو فی قوله:

«متی تاته تعشو الی ضوء ناره

تجد خیر نار عندها خیر موقد»

تتمه: تبدل الجمله من الجمله نحو امدکم بما تعلمون امدکم بانعام و بنین الشعراء و و الجمله من المفرد نحو الی الله اشکو بالمدینه حاجه و بالشام اخری کیف یلتقیان

النّداء

وللمنادی النّاء أو کالنّاء یا

وأی وآکذا أیا ثمّ هیا

والهمز للدّانی ووا لمن ندب

أو یا و غیر وا لدی اللبس اجتنب

وغیر مندوبٍ ومضمرٍ و ما

جامستغاثاً قد یعرّی فاعلما

وذاک فی اسم الجنس و المشارله

قلّ و من یمنعه فانصر عاذله

وابن المعرّف المنادی المفردا

علی الذی فی رفعه قد عهدا

وانو انضمام ما بنوا قبل النّدا

ولیجری مجری ذی بناءٍ جدّدا

والمفرد المنکور و المضافا

وشبهه انصب عادماً خلافا

ونحو زیدٍ ضمّ وافتحنّ من

نحو أزید بن سعیدٍ لا تهن

والضمّ إن لم یل الابن علما

أو یل الابن علمّ قد حتما

واضمم او ناصب ما اضطراراً نوّنا

مّما له استحقاق ضمٍّ بیّنا

وباضطرارٍ خصّ جمع یا وأل

إلا مع الله ومحکیّ الجُمل

والأکثر اللهمّ بالتعویض

وشذّ یا اللهمّ فی قریض

هذا باب الندا

و للمنادی الناء ای البعید او الذی کالناء کالنائم و الساهی یا و ای بفتح الهمزه و سکون الیاء و آ بالف بعد الهمزه کذا ایا ثم هیا و الهمز فقط للدانی ای القریب و وا ائت بها لمن ندب او یا و غیر وا و هو یا لدی اللبس بغیر المندوب اجتنب بضم التاء.

و کل منادی غیر مندوب و مضمر و ما جا مستغاثا و اسم اللهکما فی الکافیه قد یعری من حرف النداء بان

یحذف فاعلما نحو یوسف اعرض عن هذا یوسف رب اغفر لی و لوالدی نوح و لا یجوز حذفه من المندوب و لا المستغاث لان المقصود فیهما تطویل الصوت و لا المضمر علی ان نداءه شاذ و لا الاسم الکریم اذا لم تعوض فی آخره میما مشدده.

و ذاک الحذف مجیئه فی اسم الجنس المعین و المشار له قل نحو ثوبی حجر ثم انتم هؤلاء تقتلون البقره و هل یقاس علیه او یقتصر علی السماع البصریون و المصنف علی الثانی و الکوفیون علی الاول و اما من یمنعه سماعا و قیاسا فانصر عاذله ای لائمه علی ذلک لانه مخطی فی منعه

و ابن المعرف اما بالعلمیه او بالقصد المنادی المفردا لتضمنه معنی کاف الخطاب علی الذی فی رفعه قد عهدا کیا زید یا زیدان یا زیدون و انو ای قدر انضمام ما بنوا اوحکوا کما فی العمده قبل النداء کیا سیبویه و لیجر مجری ذی بناء جددا فلیحکم علیه بنصب محله.

و المفرد المنکور الذی لم یقصد و المضافا و شبهه انصب عادما خلافا معتدا به نحو یا غافلا و الموت یطلبه و یا عبد الله و یا

حسن الوجه و اجاز ثعلب ضمه و یا ثلاثه و ثلاثین.

و نحو زید ضم و افتحن من کل علم مضموم اذا وصف بابن او ابنه متصلا مضافا الی علم نحو ا زید بن سعید لا تهن و یا هند ابنه عاصم و یجوز فی هذه الحاله حذف الف ابن خطا و الضم حتم ان فصل نحو یا سعید المحسن بن خالد.

و کذا الضم ان لم یل الابن بالرفع علما او یل الابن بالنصب علم قد حتما نحو یا غلام بن اخینا و یا

زید بن اخینا و یا غلام بن زید.

و اضمم او انصب ما اضطرارا نونا

مما له استحقاق ضم بینا نحو:

«سلام الله یا مطر علیها

و لیس علیک یا مطر السلام»

«ضربت صدرها الی و قالت

یا عدیا لقد وقتک الاواقی»

و الاول اولی ان کان علما قاله فی الکافیه.

و باضطرار خص جمع یا و ال نحو:

«فیا الغلامان اللذان فرا

ایاکما ان تعقبانا شرا»

و لا یجوز فی السعه خلافا للبغدادیین کراهه الجمع بین اداتی التعریف و محل جواز نداء ما فیه ال اذا کانت لغیر العهد فان کانت له لم یناد اصلا قاله ابن النحاس فی تعلیقه الا مع الله فیجوز فی السعه ایضا لکثره الاستعمال و یجوز حینئذ قطع الفه و حذفها و الا مع محکی الجمل نحو یا الرجل منطلق و الاکثر فی اسم الله اذا نودی ان یقال اللهم بالتعویض عن حرف النداء میما مشدده فی آخره و لذا لا یجمع بینهما و شذ یا اللهم الاتی فی قریض ای شعر و هو قوله:

«انی اذا ما حدث الما

اقول یا اللهم یا اللهما»

فصل فی احکام توابع المنادی

تابع ذی الضمِِّ المضاف دون أل

ألزمه نصباً کأزید ذا الحیل

وما سواه ارفع أو انصب واجعلا

کمستقلٍّ نسقاً وبدلا

وإن یکن مصحوب أل بعد صفه

یلزم بالرّفع لدی ذی المعرفه

رأیُّ هذا أیها الذی ورد

ووصف أی بسوی هذا یُردّ

وذو إشارهٍ کأیٍّ فی الصفه

إن کان ترکها یفیت المعرفه

فی نحو سعد سعد الأوس ینتصب

ثانٍ وضمَّ وافتح اوّلا تصب

تابع المنادی ذی الضم المضاف صفه لتابع دون ال الزمه نصبا اذا کان نعتا او توکیدا او بیانا کازید ذا الحیل و اجاز ابن الانباری رفعه.

و ما سواه ای سوی المضاف المجرد من ال کالمفرد و المضاف المقرون بها ارفع حملا علی اللفظ نحو یا زید العاقل و

الکریم الاب و یا تمیم اجمعون و یا غلام بشر او انصب حملا علی الموضع نحو یا زید العاقل و الکریم الاب و یا تمیم اجمعین و یا غلام بشرا و اجعلا کمستقل نسقا مجردا من ال و بدلا فضمهما حیث یضم المنادی و انصبهما حیث ینصب و ان کان المتبوع بخلاف ذلک.

و ان یکن مصحوب ال ما نسقا ففیه وجهان نصب و هو عند ابی عمرو و یونس و الجرمی یختار و رفع و هو عند الخلیل و المازنی و المصنف ینتقی و فصل المبرد بین ما فیه ال للتعریف فالنصب و ما لا فالرفع.

و ایها مبتدا اول مصحوب ال مبتدا ثان. بعد ای بعد ایها حال کونه

صفه لها یلزم و هو الخبر لانها مبهمه لا تستعمل بغیر صله الا فی الجزاء و الاستفهام فلما لم توصل لزمت الصفه لتبینها و هی معربه بالرفع لدی ذی المعرفه نحو یا ایها الانسان انک کادح الانشقاق و قد تزاد فیها التاء للمؤنث نحو یا ایتها النفس المطمئنه الفجر.

و وصف ای باسم الاشاره نحو یا ایهذا و بالموصول نحو یا ایها الذی ورد فقبل و منه:

«الا ایهذا الباخع الوجد نفسه

لشیء نحته عن یدیه المقادر»

یا ایها الذی نزل علیه الذکر الحجر و وصف ای بسوی هذا الذی ذکر یرد علی قائله و لا یقبل منه و ذو اشاره کای فی لزوم الصفه المرفوعه لها ان کان ترکها ای الصفه یفیت المعرفه فان لم یکن جاز

النصب و هو لا یوصف الا بما فیه ال و فی نحو یا سعد سعد الاوس و

«یا زید زید الیعملات الذبل

تطاول اللیل علیک فانزل»

و کل ما کرر فیه اسم مضاف فی النداء ینتصب ثان

لانه مضاف و ضم و افتح اولا تصب اما الضم فلانه مفرد معرفه و اما النصب فلانه مضاف الی ما بعد الثانیو هو تاکید عند سیبویه و قال المبرد الی محذوف و الفراء کلاهما الی ما بعد الثانی

المنادی المضاف الی یاء المتکلّم

واجعل منادیً صحّ إن یُضف لیا

کعبدِ عبدی عبد عبدا عبدیا

وفتحّ او کسرّ وحذف الیا استمر

فی یا ابن أمِّ یا ابن عمّ لا مفر

وفی النّدا «أبتِ»

«أمّتِ» عرض

واکسر او افتح و من الیا التا عوض

فصل فی المنادی المضاف الی یاء المتکلم

و فیه المضاف الی المضاف الیها و اجعل منادی صح کغلام و ظبی ان بکسر الهمزه یضف لیا علی وجه من اوجه خمسه

احسنها ان تحذف الیاء و تبقی الکسره للدلاله علیها کعبد و یلیه ان تثبتها ساکنه نحو عبدی و ان شئت فاقلب الکسره فتحه و الیاء الفا و احذفها نحو عبد و احسن منه ان لا تحذف نحو عبدا و احسن من هذا ثبوت الیاء محرکه نحو عبدیا و زاد فی شرح الکافیه سادسا و هو الاکتفاء من الاضافه بنیتها و جعل المنادی مضموما کالمفرد و منه رب السجن احب الی یوسف.

و کل من الفتح و الکسر و حذف الیا ای یاء المتکلم استمر فی ما اذا نودی المضاف الی المضاف الیها و کان لفظ ام او عم نحو یا بن ام یا بن عم لا مفر اما استمرار الکسره فللدلاله علی الیاء و اما الفتحه فللدلاله علی الالف المنقلبه عنها و شذ اثبات الیاء نحو

الأَسْماء اللّازِمَهِ للنِّداءَ

وَفُلُ بَعْضُ ما یُخَصُّ بِالنِّدا

لَؤْمانُ نَومانُ کَذا وَ طَّرَدا

فی سَبِّ الاُنْثی وَزْنُ یا خَباثِ

وَالْاَمْرُ هکَذا مِنَ الثُّلاثیّ

وَشاعَ فی سَبِّ الذُّکوُرِ فُعَلُ

وَ لا تَقِسْ وَ جُرَّ فِی الشِّعْرِ فُلُ

الاسماء اللازمه للنداء

فلا تستعمل فی غیره الا للضروره و فل للرجل و فله للمراه بعض ما یخص بالندا لؤمان بضم اللام و سکون الهمزه و ملامان

و ملام بمعنی کثیر اللؤم و نومان بفتح النون و سکون الواو بمعنی کثیر النوم کذا ای یخص

بالنداء و کذا مکرمان و ذلک سماع لا یطرد و اطردا و قیس فی سب الانثی استعمال اسماء فی النداء علی وزن فعال نحو یا خباث و یا لکاع و الامر هکذا ای علی وزن فعال مطرد مقیس من الفعل الثلاثی التام المتصرف کنزال.

و شاع فی سب الذکور استعمال اسماء فی النداء علی وزن فعل بضم الفاء و فتح العین نحو یا فسق و یا غدر و لا تقس هذا خلافا لابن عصفور و جر فی الشعر فل اضطرارا کما رخم ما لیس بمنادی لذلک اذ اختصاص هذه الاسماء بالنداء نظیر اختصاص الترخیم به

الاستغاثه

إذا استغیث اسمّ منادیً خُفضا

باللام مفتوحاً کیا للمرتضی

وافتح مع المعطوف إن کرّرت یا

وفی سوی ذلک بالکسر ائتیا

ولامُ ما استغیث عاقبت ألِف

ومثله اسمّ ذو تعجّبٍ ألِف

فصل فی الاستغاثه

اذا استغیث اسم منادی لیخلص من شده او یعین علی دفع مشقه خفضا اعرابا باللام مفتوحا فرقا بین المستغاث به و المستغاث من اجله کیا للمرتضی و افتح اللام ایضا مع المستغاث المعطوف علی مثله ان کررت یا نحو:

«یا لقومی و یا لامثال قومی

لاناس عتوهم فی ازدیاد»

و فی سوی ذلک و هو المستغاث من اجله و العطوف بدون یا بالکسر ائتیا نحو

«تکنفنی الوشاه فازعجونی

فیا للناس للواشی المطاع یبکیک»

«یبکیک ناء بعید الدار مغترب

یا للکهول و للشبان للعجب»

و لام ما استغیث عاقبت الف تلی آخره اذا وجدت فقدت اللام نحو:

«یا یزید الامل نیل عز

و غنی بعد فاقه و هوان»

و اللام فقدت فوجدت هی کما تقدم و قد لا یوجدان نحو:

«الا یا قوم للعجب العجیب

و للغفلات تعرض للاریب»

و مثله ای مثل المستغاث فی جمیع احواله اسم ذو تعجب الف نحو یا للعجب ای یا عجب احضر فهذا وقتک

النّدبه

ما للمنادی اجعل لمندوبٍ و ما

نُکّر لم یندب و لا ما أبهما

ویندب الموصول بالذی اشتهر

کبئر زمزمٍ یلی وا من حفر

ومنهی المندوب صله بالألف

متلوّها إن کان مثلها حُذف

کذاک تنوین الذی به کمل

من صلهٍ أو غیرها نلت الأمل

والشکل حتماً أوله مجانساً

إن یکن الفتح بِِِِوَهمٍ لابسا

وواقفاً زد هاء سکتٍ إن تُرِد

وإن تشأ فالمدّ و الها لا تزد

وقائلّ واعبدیا واعبدا

من فی النّدا الیا ذا سکونٍ أبدی

فصل فی الندبه

و هی کما فی شرح الکافیه اعلان المتفجع باسم من فقده

لموت او غیبه ما ثبت للمنادی من الاحکام المتقدمه اجعل لمندوب فضمه ان کان مفردا و انصبه ان کان مضافا و ان

اضطررت الی تنوینه جاز نصبه و ضمه و منه: «وا فقعسا و این منی فقعس

ا ابلی یاخذها کروس»

و ما نکر لم یندب لانه لا یعذر النادب له و لا ما ابهما کای و اسم الجنس المفرد و اسم الاشاره و لکن یندب الموصول بالذی اشتهر شهره تزیل ابهامه کبئر زمزم یلی وا من حفر ای کقولک وا من حفر بئر زمزماه فانه بمنزله وا عبد المطلباه.

و منتهی

المندوب ای آخره صله بالالف بعد فتحه نحو:

«حملت امرا عظیما فاصطبرت له

و قمت فیه بامر الله یا عمرا»

و اجاز یونس وصلها باخر الصفه نحو وا زید الظریفاه متلوها ای الذی قبل هذه الالف و هو آخر المندوب ان کان مثلها ای الفا حذف نحو وا موساه. کذاک یحذف تنوین الذی به کمل المندوب من صله نحو وا من نصر محمداه او غیرها کمضاف الیه و عجز مرکب نحو وا غلام زیداه وا معدیکرباه نلت الامل و الشکل الذی فی آخر المندوب حتما اوله حرفا مجانسا

له بان تقلب الالف یاء او واوا ان یکن الفتح و الالف لو بقیا بوهم لابسا نحو وا غلامکی للمخاطبه وا غلام هو للغائب وا غلامکموا للجمع لانک لو لم تفعل و ابقیت الالف لاوهم الاضافه الی کاف الخطاب و هاء الغیبه و المثنی

«و واقفا زد هاء سکت ان ترد

الا یا عمرو عمراه و عمرو بن الزبیراه»

و ان تشا فالمد کاف فی الوقف و الها لا تزد و قائل اذا ندب المضاف الی الیاء وا عبدیا وا عبدا من فاعل قائل ای یقول ذلک الذی فی الندا الیا

ذا سکون ابدی ای اظهر و من اتی بها مفتوحه یقول وا عبدیا فقط و من فعل غیر

ذلک یقول وا عبدا فقط. تتمه اذا ندب مضاف الی مضاف الی الیاء لزمت الیاء لان المضاف الیها غیر مندوب

الترخیم

ترخیماً احذف اخِرَ المنادی

کیا سعا فیمن دعا سعادا

وجوّزنه مطلقا فی کلّ ما

أنت بالها وبالذی قد رُخِّما

بحذفها وفّره بعد واحظلا

ترخیم ما من هذه الها قد خلا

إلا الرباعیّ فما فوق العلم

دون إضافهٍ وإسنادٍ متمّ

ومع الآخر احذف الذی تلا

إن رید لیْناً ساکناً مکمّلا

أربعهً فصاعداً و الخُلفُ فی

واوٍ ویاءٍ بهما فتحّ قفی

والعجز احذف من مرکّبٍ وقل

ترخیم حُملهٍ وذا عمروّ نقل

وإن نویت بعد حذف ما حُذف

فالباقی استعمل بما فیه أُلِف

واجعله إن لم تنو محذوفاً کما

لو کان بالآخر وضعاً تُمِّما

فقل علی الأول فی ثمود یا

ثمو و یا ثمی علی الثانی بیا

والتزم الأوّل فی کمُسمله

وجوّز الوجهین فی کمَسلمه

ولاضطرارٍ رخّموا دون ندا

ما للنّدا یصلح نحو أحمد

فصل فی الترخیم

و هو حذف بعض الکلمه علی وجه مخصوص ترخیما ای لاجل الترخیم احذف آخر المنادی کیا سعا فیمن دعا سعادا و جوزنه مطلقا فی کل ما انث بالها علما کان ام لا

زائدا علی ثلاثه ام لا.

و الذی قد رخما بحذفها وفره بعد فلا تحذف منه شیئا آخر فقل فی عقنباه یا عقنبا و احظلا ای امنع ترخیم ما من هذه الها قد خلا الا الرباعی فما فوق العلم دون ترکیب اضافه و اسناد متم فاجز ترخیمه نحو جعفر و سیبویه و معدیکرب بخلاف الثلاثی کعمر و غیر العلم کعالم و المضاف کغلام زید و المسند کتابط شرا و سیاتی نقل ترخیم هذا.

و مع حذفک الاخر احذف الذی تلا ان زید و کان لینا ساکنا مکملا اربعه فصاعدا قبله حرکه من جنسه نحو یا عثم و یا منص و یا مسک فی عثمان و منصور و مسکین بخلاف

مختار و هبیخ و سعید و فرعون و غرنیق.

و الخلف ثابت فی حذف واو و یا لیس قبلهما حرکه منجنسهما بل بهما فتح قفی فاجازه الفراء و الجرمی لعدم اشتراطهما ما ذکرناه و منعه غیرهما.

و العجز احذف من مرکب کقولک فی معدیکرب و سیبویه و بختنصر یا معدی و یا سیب و یا بخت.

و قل ترخیم جمله اسنادیه و ذا عمرو و هو سیبویه نقل عن العرب.

و ان نویت بعد حذف بالتنوین ما حذف فالباقی استعمل بما فیه الف قبل الحذف فابق حرکته و لا تعله ان کان حرف عله و اجعله ای الباقی ان لم ینو محذوفا کما لو کان بالاخر وضعا تمما فاعله و اجر

الحرکات علیه فقل علی الاول فی ثمود و علاوه و کروان یا ثمو بالواو و یا علاو و یا کرو بابقاء الواو المفتوحه و فی جعفر و منصور و حارث یا جعف بالفتح و یا منص بالضم و یا حار بالکسر و قل یا ثمی علی الثانی بیا مقلوبه عن الواو لانه لیس لنا اسم معرب آخره واو قبلها ضمه غیر الاسماء السته و قل یا کرا بقلب الواو الفا لتحرکها و انفتاح ما قبلها و یا جعف و یا حار بضمهما.

و التزم الاول و هو نیه المحذوف فی ما فیه تاء التانیث للفرق کمسلمه بضم المیم الاولی و جوز الوجهین فی ما لیست فیه التاء للفرق کمسلمه بفتح المیم الاولی.

و لاضطرار رخموا علی اللغتین دون ندا ما للندا یصلح نحو احمدا کقوله:

«نعم الفتی تعشوا الی ضوء ناره

طریف بن مال لیله الجوع و الخصر»

بخلاف ما لا یصلح للنداء و من ثم کان خطا قول من جعل من ترخیم الضروره:

«القاطنات البیت

غیر الریم

او الفا مکه من ورق الحمی»

الاختصاص

الاختصاصّ کنداءٍ دون یا

کأیها الفتی بإثر ارجونیا

وقد یُری ذا دون أیٍّ تلو أل

کمثل نحن العُرْبَ أسخی مَن بذل

فصل فی الاختصاص

الاختصاص کنداء لفظا لکن یخالفه فی انه یجیء دون یا و فی انه لا یجیء فی اول الکلام. ثم ان کان ایها او ایتها استعملا کما یستعملان فی النداء فیضمان و یوصفان بمعرف بال مرفوع کایها الفتی باثر ارجونیا و اللهم اغفر لنا ایتها العصابه.

و قد یری ذا دون ای تلو ال فینصب و حینئذ یشترط تقدم اسم بمعناه علیه و الغالب کونه ضمیر تکلم کمثل نحن العرب اسخی من بذل و قد یکون ضمیر خطاب نحو بک الله نرجو الفضل

التحذیر و الأغراء

إیّاک و الشّرّ ونحوه نصب

محذّرّّ بما استثاره وجب

ودون عطفٍ ذا لأیّا انسب و ما

سواه ستر فعله لن یلزما

إلا مع العطف أو التکرار

کالضّیغم یا ذا السّاری

وشذّ إیّای وإیّاه أشذّ

وعن سبیل القصد من قاس انتبذ

وکمُحدّرٍ بلا إیّا اجعلا

مغزیً به کُلِّ ما قد فُصِّلا

فصل فی التحذیر و الاغراء

و هو الزام المخاطب الاحتراز من مکروه و الاغراء و هو الزامه العکوف علی ما یحمد العکوف علیه من مواصله ذوی القربی و المحافظه علی العهود و نحو ذلک ایاک و الشر و نحوه کایاکما و ایاکم و جمیع فروعه نصب محذر بکسر الذال بما استتاره وجب لان التحذیر بایا اکثر من التحذیر بغیره فجعل بدلا من اللفظ بالفعل.

و دون

عطف نحو ایاک الاسد ذا الحکم المذکور و هو النصب بلازم الاستتار لایا انسب ایضا و ما سواه ای المحذر بایا ستر فعله لن یلزما نحو نفسک الشر ای جنب و ان شئت فاظهره الا مع العطف فانه یلزم ایضا ستر فعله نحو ماز راسک و السیف او التکرار فانه یلزم ایضا کالضیغم

الضیغم ای الاسد الاسد یا ذا الساری و الشائع فی التحذیر ان یراد به المخاطب.

و شذ مجیئه للمتکلم نحو ایای و ان یحذف احدکم الارنب ای نحنی عن حذف الارنب و نحه عن حضرتی و مجیئه

للغائب نحو ایاه و ایا الشواب اشذ و عن سبیل القصد من قاس علی ذلک انتبذ و کمحذر بلا ایا اجعلا مغری به فی کل ما قد فصلا فاوجب اضمار ناصبه مع العطف نحو الاهل و الولد و التکرار نحو:

«اخاک اخاک ان من لا اخا له

کساع الی الهیجا بغیر سلاح»

و اجزه مع غیرهما نحو الصلاه جامعه.

أسماء الأفعال و الأصوات

ما ناب عن فعل کشتّان وصه

هو اسم فعل و کذا أوّه ومَه

وما بمعنی افعل کآمین کثر

وغیرُهُ کوی وهیهات نزر

والفعل من أسمائه علیکما

وهکذا دونک مع إلیکما

کذا روید بله ناصبین

ویعملان الخفض مصدرین

وما لما تنوب عنه عن عمل

لها وأخّر مالذی فیه العمل

واحکم بتنکیر الذی ینوّن

منها وتعربف سواه بیّن

وما به خوطب ما لا یعقل

من مُشبِهِ اسم الفعل صوتا یجعل

کذا الذی أجدی حکایهً کقب

والزم بنا النّوعین فهو قد وجب

هذا باب اسماء الافعال و الاصوات

ما ناب عن فعل معنی و استعمالا کشتان بمعنی افترق و صه بمعنی اسکت هو اسم فعل ای اسم مدلوله فعل و کذا اوه بمعنی اتوجع و مه بمعنی انکفف.

و ما کان بمعنی افعل فی الدلاله علی الامر کامین بمعنی استجب کثر وروده و منه نزال بمعنی انزل و روید بمعنی امهل و هیت و هیا بمعنی اسرع و ایه بمعنی امض فی حدیثک و حیهل بمعنی ائت او عجل او اقبل و ها بمعنی خذ و هلم بمعنی احضر او اقبل و غیره کالذی بمعنی المضارع کوی و

وا و واها بمعنی اعجب و اف بمعنی اتضجر

و کالذی بمعنی الماضی نحو هیهات بمعنی بعد و وشکان و سرعان بمعنی سرع و بطان بمعنی بطؤ نزر و کذا اسم الامر من الرباعی کقرقار بمعنی قرقر.

و الفعل من اسمائه ما هو منقول عن حرف جر و ظرف نحو علیکا بمعنی الزم و هکذا دونک بمعنی خذ مع الیکا بمعنی تنح و لا یستعمل هذا النوع الا متصلا بضمیر المخاطب و شذ علیه رجلا و علی الشیء و الی و محل الضمیر المتصل بهذه الکلمات جر عند البصریین و نصب عند الکسائی و رفع عند الفراء.

و کذا ای کما یاتی اسم الفعل منقولا مما ذکر یاتی منقولا من المصدر نحو روید اذ هو من اروده اروادا بمعنی امهله امهالا ثم صغر الارواد تصغیر ترخیم ثم سموا به فعله فبنوه علی الفتح و کذا بله اذ هو

فی الاصل مصدر فعل مرادف لدع ثم سمی به الفعل و بنی و هذا حال کونهما ناصبین نحو روید زیدا او بله زیدا و یعملان الخفض مصدرین معربین نحو روید زید و بله زید.

و ما لما تنوب عنه من عمل ثابت لها فترفع الفاعل ظاهرا و مستترا و تتعدی الی المفعول بنفسها و بحرف الجر و من ثم عدی حیهل بنفسه لما ناب عن ائت و بالباء لما ناب عن عجل و بعلی لما ناب عن اقبل و اخر ما لذی فیه العمل عنها خلافا للکسائی و احکم بتنکیر الذی ینون منها لزوما نحو واها و ویها

او لا کصه و مه و تعریف سواه ای الذی لم ینون بین لزوما نحو نزال او لا کصه و مه.

و ما به خوطب ما لا یعقل او ما هو فی حکمه کصغار الادمیین

من مشبه اسم الفعل صوتا یجعل کقولک لزجر الفرس هلا هلا و للبغل عدس و للحمار عد کذا الذی اجدی ای اعطی بمعنی افهم حکایه لصوت کقب لوقع السیف و غاق للغراب و خازباز للذباب و خاق باق للنکاح و الزم بنا النوعین فهو قد وجب لما سبق فی اول الکتاب

نونا التوکید

للفعل توکیدّ بنونین هما

کنونی اذهبنّ واقصدنهما

یؤکّدان افعل ویفعل آتیا

ذا طلبٍ أو شرطاً أمّا تالیا

أو مثبتاً فی قسمٍ مستقبلا

وقلّ بعد ما و لم بعد لا

وغیر إمّا من طوالب الجزا

وآخر المؤکّد افتح کابرزا

واشکله قبل مضمرٍ لینٍ بما

جانس من تحرّک قد علما

والمضمر احذفنّه إلا الألف

وإن یکن فی آخر الفعل ألف

فاجعله منه واقعا غیر الیا

والواو یاءً کاسعینَّ سعیا

واحذفه من رافع هاتینٍ و فی

وا ویا شکلّ مجانسّ قفی

نحو اخشین یا هند بالکسر ویا

قوم اخشون واصمم وقس مسویّا

ولم تقع خفیفهّ بعد الألف

لکن شدیدهّ وکسرها ألف

وألِفاً زد قبلها مؤکّداً

فعلاً الی نون الإناث أسندا

واحذف خفیفهً لساکنٍ ردف

وبعد غیر فتحهٍ إذا تقف

واردد إذا حذفتها فی الوقف ما

من أجلها فی الوصل کان عُدِما

وأبدلنها بعد فتحٍ ألِفا

وقفاً کما تقول فی قفنْ قفا

هذا باب فیه نونا التوکید

للفعل توکید بنونین هما شدیده و خفیفه کنونی اذهبن و اقصدنهما یؤکدان افعل ای الامر مطلقا نحو اضربن و یفعل ای المضارع بشرط ان یکون آتیا ذا طلب نحو «فایاک و المیتات لا تقربنها

و لا تاخذن سهما حدیدا لتفصدا»

و نحو:

«و هل یمنعنی ارتیاد البلاد

من حذر الموت ان یاتین»

و نحو:

«هلا تمنن بوعد غیر مخلفه

کما عهدتک فی ایام ذی سلم»

و نحو:

«فلیتک یوم الملتقی تریننی

لکی تعلمی انی امرؤ بک هائم»

او شرطا اما تالیا نحو و اما نرینک بعض الذی نعدهم او نتوفینک یونس او مثبتا فی قسم مستقبلا متصلا بلامه نحو تالله لتسئلن

النحل بخلاف المنفی نحو تالله تفتؤا تذکر یوسف و الحال نحو لا اقسم بیوم القیامه القیامه و ان منعه البصریون و غیر المتصل باللام نحو لالی الله تحشرون آل عمران و لسوف یعطیک ربک الضحی. تنبیه لا یلزم هذا التوکید الا بعد القسم کما ذکره فی الکافیه.

و قل توکیده اذا وقع بعد ما الزائده نحو:

«قلیلا به ما یحمدنک وارث

اذا نال مما کنت تجمع مغنما»

و اقل منه ان یتقدم علیها رب نحو:

ربما اوفیت فی علم ترفعن ثوبی شمالات و بعد لم نحو:

«یحسبه الجاهل ما لم یعلما

شیخا علی کرسیه معمما»

و بعد لا نحو و اتقوا فتنه لا تصیبن الذین ظلموا منکم خاصه الانفال و بعد غیر اما من طوالب الجزاء و هی کلمات الشرط نحو:

«فمهما تشا منه فزاره تعطکم

و مهما تشا منه فزاره تمنعا»

تتمه: جاء توکید المضارع خالیا مما ذکر و هو فی غایه من الشذوذ و منه قوله:

«لیت شعری و اشعرن

اذا ماقربوها منشوره و دعیت»

و اشذ منه توکید افعل فی التعجب فی قوله:

«و مستبدل من بعد غضبی صریمه

فاحر به بطول فقر و احریا»

و اشذ من هذا توکید اسم الفاعل فی قوله:

«ارایت ان جاات به املودا

مرجلا و یلبس البرودا»

«و لا یری مالا له معدودا

أقائلن احضروا الشهودا»

و آخر المؤکد افتح کابرزا و اخشین و ارمین و اغزون.

و اشکله قبل مضمر ذی لین بما جانس من تحرک قد علما فافتحه قبل الالف و اکسره قبل الیاء و ضمه قبل الواو و بعد ذلک

المضمر احذفنه الا الالف فاثبتها نحو اضربن یا قوم و اضربن یا هند و اضربان یا زیدان.

و ان یکن فی آخر الفعل الف فاجعله ای الاخر منه ان کان رافعا غیر الیا و الواو کالالف یاء کاسعین سعیا

و ارضین و هل تسعیان و احذفه ای الاخر من فعل رافع هاتین ای الواو و الیاء و بعد ذلک فی واو و یا شکل مجانس لهما قفی نحو اخشین یا هند بالکسر للیاء و یا قوم اخشون و اضمم الواو و قس علی ذلک مسویا

و لم تقع نون خفیفه بعد الالف لالتقاء الساکنین و اجازه یونس قال المصنف و یمکن ان یکون منه قراءه ابن ذکوان و لا تتبعان سبیل الذین لا یعلمون یونس لکن شدیده و کسرها حینئذ الف و الفا زد قبلها ای قبل النون الشدیده حال کونک مؤکدا فعلا الی نون الاناث اسندا فصلا بینهما کراهیه توالی الامثال نحو اضربنان و احذف خفیفه لساکن ردف نحو:

«لا تهین الفقر علک ان

ترکع یوما و الدهر قد رفعه»

و احذفها ایضا بعد غیر فتحه اذا تقف و اردد اذا حذفتها فی الوقف ما من اجلها فی الوصل کان عدما و هو واو الجمع و یاء التانیث و نون الاعراب فقل فی اخرجن و اخرجن اخرجوا و اخرجی و فی هل تخرجن و هل تخرجن هل تخرجون و هل تخرجین و ابدلنها بعد فتح الفا وقفا کالتنوین کما تقول فی قفن قفا. تتمه قد تحذف هذه النون لغیر ما ذکر فی الضروره کقوله اضرب عنک الهموم طارقهاضربک بالسیف قونس الفرس

ما لا ینصرف

الصّرف تنوینّ أتی مبیّنا

معنیً به یکون الاسم أمکنا

فألف التأنیث مطلقاً منع

صرف الذی حواه کیفما وقع

وزائدا فعلان فی وصف سلم

من أن یُری بتاء تأنیثٍ خُتِم

ووصفّ اصلیٌ ووزن أفعلا

ممنوع تأنیثٍ بتا کأشهلا

وألغینّ عارض الوصفیّه

کأربعٍ وعارض الإسمیه

فالأدهم القید لکونه وُضِع

فی الأصل وصفاً انصرافه مُنِع

وأجدلّ وأخیلّ وأفعی

مصروفهّ و قد ینلن المنعا

ومنع عدلٍ مع وصفٍ معتبر

فی لفظ مثنی وثلاث وأخر

ووزن وثنی وثلاث

کهما

من واحدٍ لأربعٍ فلیعلما

وکن لجمعٍ مشبهٍ مفاعلا

أو المفاعیل بمنعٍ کافلا

وذا اعتلالٍ منه کالجواری

رفعاً وجرًّا أجرِه کساری

ولسراویل بهذا الجمع

شبهّ اقتضی عموم المنع

وإن به سُمِّی أو بما لحق

به فالانصراف منعه یحقّ

والعلم امنع صرفه مرکّبا

ترکیب مزجٍ نحو معدیرکبا

کذاک حاوی زائدی فعلانا

کغطفان وکأصبهانا

کذا مؤنّثّ بهاءٍ مطلقا

وشرط منع العار کونه ارتقی

فوق الثلاث أو کحور أو سقر

أو زیدٍ اسم امرأهٍ لا اسم ذکر

وجهان فی العادم تذکیراً سبق

وعُجمهً کهند و المنعُ أحق

والعجمیّ الوضع و التعریف مع

زیدٍ علی الثلاث صرفُهُ امتنع

کذاک ذو وزنٍ یخصّ الفعلا

أو غالبٍ کأحمدٍ ویعلی

وما یصیر علَماً من ذی ألِف

زیدت لإلحاقٍ فلیس ینصرف

والعلم امنع صرفه إن عدلا

کفعل التوکید أو کثعلا

والعدل و التعریف مانعاً سحر

إذا به التعیین قصداً یُعتبر

ابن علی الکسر فعال علما

مؤنّثاً و هو نظیر جشما

عند تمیم واصرفن ما نکّرا

من کلّ ما التعریف فیه أثّرا

وما یکون منه منقوصاً ففی

إعرابه نهج جوارٍ یقتفی

ولاضطرارٍ أو تناسبٍ صُرِف

ذو المنع و المصروفُ قد لا ینصرف

هذا باب ما لا ینصرف

و هو ما فیه علتان من العلل الاتیه او واحده منها تقوم مقامهما سمی به لامتناع دخول الصرف علیه و هو التنوین کما قال الصرف تنوین اتی مبینا معنی و هو عدم مشابهه الفعل به ای بهذا التنوین ای بدخوله یکون الاسم مع کونه متمکنا امکنا و بعدمه

یکون غیر امکن و لذلک سمی بتنوین التمکین ایضا و غیر هذا التنوین لا یسمی صرفا لانه قد یوجد فیما لا ینصرف کتنوین المقابله فی عرفات و العوض فی جوار و نحو ذلک فالف التانیث مطلقا مقصورا او ممدودا منع صرف الذی حواه کیفما وقع من کونه نکره کذکری و صحراء او معرفه کزکریاء مفردا کما مضی او جمعا کحجلی و اصدقاء اسما کما مضی او وصفا کحبلی و حمراء

و زائدا فعلان و هما الالف و النون یمنعان اذا کانا فی وصف سلم من ان یری بتاء تانیث ختم اما لان له مؤنثا علی فعلی کسکران و غضبان او لا مؤنث له اصلا کلحیان فان ختم بالتاء صرف کندمان.

و وصف اصلی و وزن افعلا کذلک اذا کان ممنوع تانیث بتا اما لان مؤنثه علی فعلا کاشهلا او علی فعلی کافضل او لا مؤنث له کاکمر فان کان بالتاء صرف کارمل و یعمل و الغین عارض الوصفیه کاربع فانه لکونه وضع فی الاصل اسما مصروف و الغین عارض الاسمیه فالادهم ای القید لکونه وضع فی الاصل وصفا انصرافه منع

و اجدل للصقر و اخیل لطائر علیه نقط کالخیلان و افعی للحیه اسماء فی الاصل و الحال فهی مصروفه و قد ینلن المنعا من الصرف للمح معنی الصفه فیها و هو القوه و التلون و الایذاء.

و منع عدل و هو خروج الاسم عن صیغته الاصلیه مع وصف معتبر فی لفظ ثناء و مثنی و ثلاث و مثلث اذ هما معدولان عن اثنین اثنین و ثلاثه ثلاثه و فی اخر جمع اخری انثی آخر اذ هو معدول عن الاخر

و وزن مثنی و ثلاث کهما فی منع الصرف لما ذکر من واحد لاربع فلیعلما نحو احاد و موحد و رباع و مربع و سمع ایضا خماس و مخمس و عشار و معشر و اجاز الکوفیون و الزجاج قیاسا خماس و مخمس و سداس و مسدس و سباع و مسبع و ثمان و مثمن و تساع و متسع.

و کن لجمع متناه مشبه مفاعلا فی کون اوله مفتوحا و ثالثه الفا غیر عوض بعدها حرفان اولهما مکسور لا لعارض نحو دراهم

و

مساجد او مشبه المفاعیل فیما ذکر مع کون ما بعد الالف ثلاثه اوسطها ساکن کمصابیح و قنادیل بمنع کافلا و ذا اعتلال منه ای من هذا الجمع کالجواری رفعا و جرا اجره مجری کساری ای فی التنوین و حذف الیاء نحو و من فوقهم غواش الاعراف و الفجر و لیال الفجر و و نصبا اجره کدراهم فی فتح آخره من غیر تنوین نحو سیروا فیها لیالی السبا و لم یظهر الجر فیه کالنصب و هو فتحه مثله لان الفتحه تثقل اذا نابت عن حرکه ثقیله فعوملت معاملتها و قد لا

تحذف یاؤه بل تقلب الفا بعد ابدال الکسره قبلها فتحه فلا ینون کعذاری و مداری. ثم التنوین فی جوار عوض من الیاء المحذوفه و قال الاخفش تنوین تمکین لان الیاء لما حذفت بقی الاسم فی اللفظ کجناح فزالت الصیغه فدخله تنوین الصرف و رد بان المحذوف فی قوه الموجود. و قال الزجاج عوض عن ذهاب الحرکه عن الیاء و رد بلزوم تعویضه من حرکه نحو موسی و لا قائل به.

و لسراویل المفرد الاعجمی بهذا الجمع شبه من حیث الوزن

اقتضی عموم المنع من الصرف و قیل هو نفسه جمع سرواله و قیل فیه الوجهان.

و ان به ای بالجمع سمی او بما لحق به من سراویل و نحوه فالانصراف منعه یحق و لا اعتداد بما عرض و العلم امنع صرفه ان کان مرکبا ترکیب مزج نحو معدیکربا و حضرموت بخلاف المرکب ترکیب اضافه او اسناد. کذاک علم حاوی زائدی فعلانا و هما الالف و النون کغطفان و کاصبهانا و تعرف زیادتهما بسقوطهما فی التصاریف کسقوطهما فی رد نسیان الی نسی فان کانا فیما لا یتصرف فبان یکون قبلهما اکثر من

حرفین

فان کان قبلهما حرفان ثانیهما مضعف فان قدرت اصاله التضعیف فزائدتان او زیادته فالنون اصلیه کحسان ان جعل من الحس ففعلان فیمنع او من الحسن ففعال فلا یمنع. کذا علم مؤنث بهاء امتنع صرفه مطلقا سواء کان لمذکر کطلحه ام لمؤنث کفاطمه زائدا علی ثلاثه کما مضی ام لا کفله و شرط منع صرف العار منها کونه ارتقی فوق الثلاث کسعاد و عناق او علی ثلاثه لکنه اعجمی کجور و حمص او متحرک الوسط نحو سقر و لظی او مذکر الاصل سمی به مؤنث نحو زید اسم امراه لا اسم ذکر و اجری فیه المبرد و الجرمی الوجهین الاتیین فی المساله بعد و هما وجهان رویا عن النحاه فی الثلاثی الساکن الوسط

العادم تذکیرا متاصلا قبل النقل کما سبق و العادم عجمه کهند و المنع احق من الصرف نظرا الی وجود السببین و عن الزجاج وجوبه.

و العجمی الوضع و التعریف مع زید علی الثلاث کابراهیم صرفه امتنع بخلاف غیر العجمی و العجمی الوضع العربی التعریف کلجام و الثلاثی و لو کان ساکن الوسط کشتر و نوح. کذاک علم ذو وزن یخص الفعلا بان لم یوجد دون ندور فی غیر فعل کخضم و شمر و دئل و انطلق و استخرج علمین او وزن غالب فیه کاحمد و

یعلی و افکل و اکلب و لا بد من لزوم الوزن و بقائه غیر مخالف لطریقه الفعل فنحو امریء علما و رد و بیع مصروف و کذا نحو البب عند ابی الحسن الاخفش و خالفه المصنف و فهم من کلامه ان الوزن

الخاص بالاسم او الغالب فیه او المستوی هو و الفعل فیه لا یؤثر و هو کذلک و خالف عیسی بن عمر

فی المنقول من الفعل.

و ما یصیر علما من ذی الف مقصوره زیدت لالحاق کعلقی و ارطی علمین فلیس ینصرف بخلاف غیر العلم و الذی فیه الف الالحاق الممدوده.

و العلم امنع صرفه ان عدلا کفعل التوکید ای جمع و توابعه فانها کما قال المصنف فی شرح الکافیه معارف بنیه الاضافه اذ اصل رایت النساء جمع جمعهن فحذف الضمیر للعلم به و استغنی بنیه الاضافه و صارت لکونها معرفه بلا علامه ملفوظ بها کالاعلام و

لیست باعلام لانها شخصیه او جنسیه و لیست هذه واحده منهما قال و هو ظاهر نص سیبویه و قال ابن الحاجب انها اعلام للتوکید و معدوله عن فعلاوات الذی یستحقه فعلاء مؤنث افعل المجموع بالواو و النون او کثعلا و زفر و عمر فانها معدوله عن ثاعل و زافر و عامر.

و العدل و التعریف مانعا صرف سحر اذا به التعیین و الظرفیه قصدا یعتبر کجئت یوم الجمعه سحر فانه معدول عن السحر فان کان مبهما صرف ک نجیناهم بسحر القمر او مستعملا غیر ظرف وجب

ان یکون تعریفه بال او اضافه نحو طاب السحر سحر لیلتنا.

و ابن علی الکسر فعال علما مؤنثا عند اهل الحجاز کحذام و سفار و هو نظیر جشما فی الاعراب و منع الصرف للعلمیه و العدل عن فاعله عند بنی تمیم.

و اصرفن ما نکرا من کل ما التعریف فیه اثرا کرب معدیکرب و غطفان و طلحه و سعاد و ابراهیم و احمد و ارطی و عمر لقیتهم بخلاف ما لیس للتعریف فیه اثر کذکری و حمراء و سکران و احمر و آخر و دراهم و دنانیر

فرع: اذا سمی باحمر ثم نکر لم ینصرف عند سیبویه و الاخفش فی احد قولیه

لما ذکر او بنحو مساجد ثم نکر فسیبویه یمنعه و الاخفش یصرفه و لم ینقل عنه خلافه.

تتمه: من المقتضی للصرف التصغیر المزیل لاحد السببین نحو حمید و عمیر.

و ما یکون منه ای مما لا ینصرف منقوصا ففی اعرابه نهج جوار ای طریقه السابق یقتفی فینون بعد حذف یائه رفعا و جرا ان کان غیر علم کاعیم و کذا ان کان علما کقاض لامراهعند سیبویه و خالف یونس و عیسی و الکسائی فاثبتوا الیاء ساکنه رفعا و

مفتوحه جرا کالنصب محتجین بقوله:

«قد عجبت منی و من یعلیا

لما راتنی خلقا مقلولیا»

و اجیب بانه ضروره و لاضطرار فی النظم او تناسب فی رؤوس الای و السجع و نحو ذلک صرف ذو المنع بلا خلاف اما الضروره فنحو:

«تبصر خلیلی هل تری من ظعائن

سوالک نقبا بین حزمی شعبعب»

و اما التناسب فلم یصرحوا بمرادهم به و یؤخذ من کلام الناظم فی شرح الکافیه و الرضی ان المراد تناسب کلمه معه مصروفه اما بوزنه ک سبا بنبا النمل او قریب منه ک سلاسلا و اغلالا الانسان او لا و لکن

تعددت الالفاظ المصروفه و اقترنت اقترانا متناسبا منسجما ک ودا و لا سواعا و لا یغوثا و یعوقا و نسرا نوح او آخر الفواصل و الاسجاع ک قوایرا الانسان فرعاذا اضطر الی تنوین مجرور بالفتحه فهل ینون بالنصب او بالجر صرح الرضی بالثانی و لو قیل بالوجهین کالمنادی لم یبعد.

و المصروف قد لا ینصرف لذلک عند الکوفیین و الاخفش و ابی علی و المصنف و ان اباه سیبویه و منه و ممن ولدوا عامر ذو الطول و ذو العرض

إعراب الفعل

ارفع مضارعاً إذا یُجرّد

من ناصبٍ وجازمٍ کتسعد

وبلن انصبه وکی کذا بأن

لا بعد علمٍ و التی من

بعد ظنّ

فانصب بها و الرّفع صحّح واعتقد

تخفیفها من أنّ فهو مطّرد

وبعضهم أهمل أن حملاً علی

ما أختها حیث استحقّت عملا

ونصبوا بإذن المستقبلا

إن صدّرت و الفعل بعد موصلا

أو قبله الیمین وانصب وارفعا

إذا إذن من بعد عطفٍ وقعل

وبین لا ولام جرٍّ إلتزم

إظهار أن ناصبهً و إن عُدِم

لا فأن اعمل مظهراً أو مضمراً

وبعد نفی کان حتماً أضمرا

کذاک بعد أو إذا یصلح فی

موضعها حتی أو والا أن خفی

وبعد حتی هکذا إضمار أن

حتمّ کجد حتی تُسَرّد ذا حزن

وتلو حتّی حالاً أو مؤولاً

به ارفعنّ وانصب المستقبلا

وبعد فا جواب نفیٍ أو طلب

محضین أن وسترها حتمّ نصب

والواو کالفا إن تفد مفهوم مع

کلا تکن جلداً وتظهر الجزع

وبعد غیر النفی جزماً اعتمد

إن تسقط الفا و الجزاء قد قُصِد

وشرط جزمٍ بعد نهی أن تضع

إن قبل لا دون تخالفٍ یقع

والأمر إن کان بغیر افعل فلا

تنصب جوابه وجزمه اقبلا

والفعل بعد الفاء فی الرّجا نُصِب

کنصب ما الی التمنّی ینتسب

وإن علی اسمٍ خالصٍ فعلّ عُطِف

تنصبه أن ثابتاً أو منحذف

وشذّ حذف أن ونصبّ فی سوی

ما مرّ فاقبل منه عدلّ روی

هذا باب اعراب الفعل

ارفع فعلا مضارعا اذا یجرد من ناصب و جازم کتسعد و بلن و هی حرف نفی بسیط انصبه نحو فلن ابرح الارض یوسف و کی المصدریه نحو لکیلا تاسوا الحدید کذا ینتصب بان المصدریه نحو و ان تصوموا خیر لکم البقره لا بغیرها کالواقعه بعد فعل علم خالص نحو علم ان سیکون منکم

المزمل.

و اما التی من بعد فعل ظن فانصب بها علی الارجح نحو ا حسب الناس ان یترکوا العنکبوت و الرفع ایضا صحح نحو و حسبوا ان لا تکون فتنه المائده و اعتقد اذا رفعت تخفیفها من ان الثقیله فهو مطرد کثیر الورود و بعضهم ای العرب اهمل ان

فلم ینصب بها حملا علی ما اختها ای المصدریه حیث استحقت عملا نحو:

«ابی علماء الناس ان یخبروننی

بناطقه خرساء مسواکها الحجر»

و نصبوا باذن المستقبلا ان صدرت و الفعل بعد موصلا بها

کقولک لمن قال ازورک اذن اکرمک او قبله الیمین فاصلا نحو:

«اذن و آله نرمیهم بحرب

یشیب الطفل من قبل المشیب»

و لا تنصب الحال کقولک لمن قال انا احبّک اذن تصدق و لا غر مصدره نحو:

«لئن عادلی عبدالعزیز بمثلها

و أمکنی منها اذن لا اقیلها»

و لا مفصولا بینه و بین الفعل بغیر القسم نحو:

اذن انا اکرمک.

وانصب و ارفعا اذا اذن من بعد حرف عطف وقعا نحو:

«و اذن لا یلبثون خلافک الا قلیلا» و قریء شاذا بالنصب و بین لا النافیه و لام جر التزم اظهار ان ناصبه نحو لئلا یعلم اهل الکتاب الحدید و ان عدم لا مع وجود لام الجر فان اعمل مظهرا کان او مضمرا نحو اعص الهوی لتظفر او لان تظفر و ان بعد نفی کان حتما اضمرا نحو و ما کان الله لیعذبهم و انت فیهم الانفال کذاک بعد او اذا یصلح فی موضعها ای موضع او حتی التی بمعنی الی او الا لفظه ان الناصبه خفی حتما نحو:

«لاستسهلن الصعب او ادرک المنی

فما انقادت الامال الا لصابر»

«و کنت اذا غمزت قنات قوم

کسرت کعوبها او تستقیما»

و بعد حتی هکذا اضمار ان حتم کجد بالمال حتی تسر ذا حزن و تلو حتی ان کان حالا او مؤولا به ارفعن نحو سرت البارحه حتی ادخلها و زلزلوا حتی یقول الرسول البقره فی قراءه نافع و انصب تلو حتی المستقبلا او المؤول به نحو فقاتلوا التی تبغی حتی تفیء الحجرات و زلزلوا حتی یقول الرسول البقره فی قراءه السته

و بعد فا جواب

نفی او طلب امرا کان او نهیا او دعاء او استفهاما او عرضا او تحضیضا او تمنیا بشرط ان یکونا محضین ان و سترها حتم نصب نحو لا یقضی علیهم فیموتوا فاطر.

«یا ناق سیری عنقا فسیحا

الی سلیمان فنستریحا»

و لا تطغوا فیه فیحل علیکم غضبی طه.

«رب وفقنی فلا اعدل عن

سنن الساعین فی خیر سنن»

فهل لنا من شفعاء فیشفعوا لنا الاعراف.

«یا ابن الکرام الا تدنو فتبصر ما

قد حدثوک فما راء کمن سمعا»

«لو لا تعوجین یا سلمی علی دنف

فتخمدی نار وجد کاد یفنیه»

یا لیتنی کنت معهم فافوز النساء فان کانت الفاء لغیر الجواب بان کانت لمجرد العطف نحو:

«أم تسال الربع القواء فینطق

و هل تخبرنک الیوم بیداء سملق»

او النفی غیر محض نحو ما تزال تاتینا فتحدثنا و ما تاتینا الا فتحدثنا او الطلب غیر محض بان یکون بصوره الخبر او باسم الفعل کما سیاتی وجب الرفع و الواو کالفا فیما ذکر ان تفد مفهوم مع کلا تکن جلدا و تظهر الجزع و لما یعلم الله الذین جاهدوا منکم و یعلم الصابرین آل عمران.

«فقلت ادعی و ادعوا ان اندی

لصوت ان ینادی داعیان»

«ألم اک جارکم و یکون بینی

و بینکم الموده و الاخاء»

یا لیتنا نرد و لا نکذب بایات ربنا و نکون من المؤمنین الانعام فان لم تکن الواو بمعنی مع وجب الرفع نحو لا تاکل السمک و تشرب اللبن و بعد غیر النفی جزما به اعتمد ان تسقط الفا و الجزاء قد قصد نحو قوله تعالی قل تعالوا اتل الانعام بخلافه بعد النفی نحو ما تاتینا تحدثنا و ما اذا لم یقصد الجزاء نحو تصدق ترید وجه الله

و شرط جزم بعد نهی اذا اسقطت الفاء ان تضع ان

الشرطیه قبل لا دون تخالف فی المعنی یقع کقولک لا تدن من الاسد تسلم بخلاف لا تدن منه یاکلک فلا تجزم خلافا للکسائی و الامر ان کان بغیر افعل بان کان بلفظ الخبر او باسم الفعل فلا تنصب جوابه خلافا للکسائی و جزمه اقبلا للاجماع علیه نحو حسبک الحدیث ینم الناس و صه احدثک و الفعل بعد الفاء فی الرجا نصب عند الفراء و المصنف کنصب ما الی التمنی ینتسب نحولعلی ابلغ الاسباب اسباب السموات فاطلع المؤمن و و ان علی اسم خالص من شبه الفعل فعل عطف بالواو او الفاء او او او ثم تنصبه ان ثابتا کان او منحذف نحو و ما کان لبشر ان یکلمه الله الا وحیا او من وراء حجاب او یرسل رسولا الشوری.

«و لبس عباءه و تقر عینی

احب الی من لبس الشفوف»

«لو لا توقع معتر فارضیه

ما کنت اوثر اترابا علی ترب»

«انی و قتلی سلیکا ثم اعقله

کالثور یضرب لما عافت البقر»

بخلاف المعطوف علی غیر الخالص نحو الطائر فیغضب زید

الذباب و شذ حذف ان و نصب فی سوی ما مر کقولهم خذ اللص قبل یاخذک فاقبل منه ما عدل روی و لا تقس علیه

عوامل الجزم

بلا ولامٍ طالباً ضع جزما

فی الفعل هکذا بلم ولمّا

واجزم بإن و من و ما ومهما

أیٍّ متی أیّان أین إذ ما

وحیثما أنّی وحرف? إذ ما

کإن وباقی الأدوات أسما

فعلین یقتضین شرط ? قدِّما

یتلو الجزاء وجواباً وُسِما

وماضیین أو مضارعین

تلفیهما أو متخالفین

وبعد ماضٍ رفعک الجزا حسن

ورفعه بعد مضارعٍ وهن

واقرن بفا حتماً جواباً لو جُعِل

شرطاً لإن أو غیرها لم ینجعل

وتخلف الفاء إذا المفاجأه

کإن تجد إذا لنا مکافأه

والفعلُ من بعد الجزا إن یقترن

بالفا أو الواو بتثلیثٍ قمِن

وجزمّ او نصبّ لفعلٍ إثر فا

أو واوٍ

ان بالجملتین اکتُنِفا

والشرط یُغنی عن جوابٍ قد عُلِم

والعکس قد یأتی إن المعنی فُهِِِِم

واحذف لدی اجتماع شرطٍ وقسم

جواب ما أخّرت فهو ملتزم

وإن توالیا وقبل ذو خبر

فالشّرط رجّح مطلقاً بلا حذر

وربّما رُجِّح بعد قسم

شرطّ بلا ذی خبرٍ مقدّم

فصل فی عوامل الجزم

بلا و لام طالبا ضع جزما فی الفعل سواء کانتا للدعاء نحو لا تؤاخذنا البقره لیقض علینا ربک الزخرف ام لا بان کانت لا للنهی نحو لا تشرک لقمان و اللام للامر نحو لینفق ذو سعه الطلاق هکذا بلم و لما النافیتین نحو و ان لم تفعل فما بلغت المائده لما یذوقوا عذاب ص قیل و قد تنصبه لم فی لغه و منه قراءه ا لم نشرح لک الانشراح و اجزم بان نحو ان یشا یرحمکم الاسراء و من نحو من یعمل سوءا یجز به النساء و ما نحو و ما تفعلوا من خیر یعلمه الله البقره و مهما نحو مهما تاتنا به من آیه الاعراف و ای نحو ایا ما تدعوا فله الاسماء الحسنی الاسراء و متی نحو:

«و لست بحلال التلاع مخافه

و لکن متی یسترفد القوم ارفد»

و ایان نحو ایان تفعل افعل و لم یذکر هذه فی الکافیه و لا شرحها و این نحو اینما تکونوا یدرککم الموت النساء و اذ ما نحو

«اذ ما اتیت علی الرسول فقل له

حقا علیک اذا اطمان المجلس»

و حیثما نحو حیثما یک امرؤ صالح فکن و انی نحو:

«فاصبحت انی تاتها تلتبس بها

کلا مرکبیها تحت رجلک شاجر»

و زاد الکوفیون کیف فجزموا بهاو یجزم باذا فی الشعر کثیرا کما قال فی شرح الکافیه و منه:

«استغن ما اغناک ربک بالغنی

و اذا تصبک خصاصه فتحمل»

قال و الاصح منع ذلک فی النثر لعدم وروده.

و حرف اذ

ما کان لان اذ سلب معناه الاصلی و استعمل مع ما الزائده و باقی الادوات اسما بلا خلاف الا مهما فعلی الاصح لعود الضمیر علیها فی الایه السابقه. ثم

ما کان منها للزمان او المکان فموضعه نصب بفعل الشرط و ما کان لغیره فموضعه رفع علی الابتداء ان اشتغل عنه الفعل بضمیره و الا فنصب به فعلین یقتضین ای ادوات الشرط و هی ان و ما بعدها شرط قدما و یتلو الجزاء و جوابا وسما ایضا و ماضیین او مضارعین تلفیهما ای الشرط و جزاءه و محل الماضی حینئذ جزم نحو و ان عدتم عدنا الاسراء و ان تبدوا ما فی انفسکم او تخفوه یحاسبکم به الله البقره او متخالفین بان یکون الشرط مضارعا و الجزاء ماضیا او عکسه نحو:

«ان تصرمونا وصلناکم و ان تصلوا

ملاتم انفس الاعداء ارهابا»

و نحو:

«دسّتْ رسولا بان القوم ان قدروا

علیک یشفوا صدورا ذات توغیر»

و بعد شرط ماض رفعک الجزا حسن لکنه غیر مختار نحو:

«و ان اتاه خلیل یوم مساله

یقول لا غائب مالی و لا حرم»

و رفعه ای الجزاء بعد شرط مضارع وهن ای ضعف نحو یا اقرع بن حابس یا اقرع انک ان یصرع اخوک تصرع

«و اقرن بفا حتما للارتباط

جوابا لو جعل شرطا لان او غیرها»

من الادوات لم یطاوع و لم ینجعل کالماضی غیر المتصرف نحو فعسی ربی ان یؤتین الکهف و الماضی لفظا و معنی نحو فقد سرق اخ له من قبل یوسف و المطلوب به فعل او ترک نحو ان کنتم تحبون الله فاتبعونی آل عمران و من یعمل من الصالحات و هو مؤمن فلا یخف طه و الفعل المقرون بالسین او سوف و المنفی بلن او ما او ان و

الجمله الاسمیه و قوله:

«من یفعل الحسنات الله یشکرها

و الشر بالشر عند الله مثلان»

ضروره و تخلف الفاء اذا المفاجاه لحصول الارتباط بها کان تجد اذا لنا مکافاه و ان تصبهم سیئه بما قدمت ایدیهم اذا هم یقنطون الروم.

و الفعل من بعد الجزا ان یقترن معطوفا بالفا او الواو بتثلیث له قمن بان یرفع علی الاستئناف و یجزم علی العطف و ینصب علی اضمار ان و قریء بها یحاسبکم به الله فیغفر لمن یشاء و یعذب من یشاء البقره فان اقترن بثم الاولان فقط و جزم او نصب ثابت لفعل واقع اثر فا او واو ان بالجملتین ای

جمله الشرط و جمله الجزاء اکتنفا بان توسطهما نحو ان تاتنی فتحدثنی احدثک.

«و من یقترب منا و یخضع نؤوه

و لا یخش ظلما ما اقام و لا هضما»

فان وقع بعد ثم لم ینصب و اجازه الکوفیون و منه قراءه الحسن و من یخرج من بیته مهاجرا الی الله و رسوله ثم یدرکه الموت النساء و الشرط یغنی عن جواب قد علم فحذف نحو و ان کان کبر علیک اعراضهم فان استطعت ان تبتغی نفقا فی الارض او سلما فی السماء فتاتیهم بایه الانعام ای فافعل و العکس و هو الاستغناء بالجواب عن الشرط قد یاتی ان المعنی فهم نحو:

«فطلقها فلست لها بکفؤ الا یعل مفرقک الحسام»

و قد یحذفان معا بعد ان نحو:

«قالت بنات العم یا سلمی و ان

کان فقیرا معدما قالت و ان»

و احذف لدی اجتماع شرط و قسم جواب ما اخرت منهما و ائت بجواب ما قدمت فهو ملتزم نحو و الله ان اتیتنی لاکرمنک و ان تاتنی و الله اکرمک و ان توالیا ای الشرط و القسم و قبل

ای قبلهما ذو خبر ای مبتدا فالشرط رجح بان تاتی بجوابه مطلقا بلا حذر ای سواء تقدم او تاخر نحو زید ان تقم و الله یقم و زید و الله ان تقم یقم و ربما رجح بعد قسم شرط فائت بجوابه بلا ذی خبر مقدم نحو:

«لئن کان ما حدثته الیوم صادقا

اصم فی نهار القیط للشمس بادیا»

لَوْ

لَوْ حَرْفُ شَرْطٍ فی مُضِیٍّ وَ یَقِلُّ

ایلاؤُهُ مُسْتَقْبِلاً لکِنْ قُبِلَ

وَ هِیَ فِی الاِخْتِصاصِ بِالفِعْلِ کَإِنْ

لکِنَّ لَو اَنَّ بِها قَدْ تَقْتَرِنُ

وَ إِنْ مُضارِ عٌ تلاها صُرِفا

اِلَی الْمُضِیِّ نَحْوُ لَوْ یَفی، کَفی

فصل فی لو

لو حرف شرط فی مضی یقتضی امتناع ما یلیه و استلزامه لتالیه من غیر تعرض لنفی

التالی کذا قال فی شرح الکافیه قال فقیام زید من قولک لو قام زید لقام عمرو محکوم بانتفائه و کونه مستلزما ثبوته لثبوت قیام من عمرو و هل لعمرو قیام آخر غیر اللازم عن قیام زید او لیس له لا تعرض لذلک. و یوافقه و هو اکثر تحقیقا و اضبط

للصور ما ذکره بعض المحققین من انه ینتفی التالی ایضا ان ناسب الاول و لم یخلفه غیره نحو لو کان فیهما آلهه الا الله لفسدتا الانبیاء لا ان خلفه نحو لو کان انسانا لکان حیوانا و یثبت ان لم یناف الاول و

ناسبه اما بالاولی نحو نعم العبد صهیب لو لم یخف الله لم یعصه او المساوی نحو لو لم تکن ربیبتی فی حجری ما حلت لی انها لابنه اخی من الرضاعه او الادون کقولک لو انتفت اخوه الرضاع ما حلت للنسب.

«و یقل ایلاؤها مستقبلا معنی

لکن قبل اذا ورد نحو»

«و لو ان لیلی الاخیلیه سلمت

علی و دونی جندل و صفائح»

«لسلمت تسلیم البشاشه اوزقی

الیها صدی من جانب

القبر صائح»

و هی فی الاختصاص بالفعل کان لکن لو ان بفتح الهمزه و تشدید النون بها قد تقترن نحولو ان زیدا قائم و موضع ان حینئذ رفع مبتدا عن سیبویه و فاعلا لثبت مقدرا عند الزمخشری و یجب عنده ان یکون حینئذ خبرها فعلا و رده المصنف لوروده اسما فی قوله تعالی و لو ان ما فی الارض من شجره اقلام لقمان و قول الشاعر:

«لو ان حیا مدرک الفلاح

ادرکه ملاعب الرماح»

و غیر ذلک و ان مضارع لفظا تلاها صرفا الی المضی معنی نحو لو یفی کفی. تتمه جواب لو اما ماض معنی کلو لم یخف الله لم یعصه او وضعا و هو اما مثبت فاقترانه باللام نحو و لو علم الله فیهم خیرا لاسمعهم الانفال اکثر من ترکها نحو لو ترکوا من خلفهم ذریه ضعافا خافوا النساء او منفی بما فالامر بالعکس نحو و لو شاء الله ما اقتتلوا البقره.

«و لو نعطی الخیار لما افترقنا

و لکن لا خیار مع اللیالی»

أمّا ولولا ولوما

أمّا کمهما یک من شیءٍ وفا

لتلو تلوها وجوباً ألفا

وحذف ذی الفا قلَّ فی نثرٍ إذا

لم یک قولّ معها قد نُبِذا

لولا ولوما یلزمان الابتدا

إذا امتناعاً بوجودٍ عقدا

وبهما التحضیض مز وهلا

ألاّ ألا وأولینها الفعلا

وقد یلیها اسمّ بفعلٍ مُضمَرٍ

علّق أو بظاهرٍ مؤخّر

فصل فی اما

بفتح الهمزه و التشدید و لو لا و لو ما و فیه هلا و الا و الا اما کمهما یک من شیء فهی نائبه عن حرف الشرط و فعله و لهذا لا یلیها فعل و فا لتلو تلوها وجوبا الفا لانه مع ما قبله جواب الشرط و انما اخرت الیه کراهه ان یوالی بین لفظی الشرط و الجزاء نحو اما قائم فزید و اما

زید فقائم و اما زیدا فاکرم و اما عمرا فاعرض عنه و حذف ذی الفا قل فی نثر اذا لم یک قول معها قد نبذا ای حذف کقوله ص \اما بعد ما بال رجال فان کان معها قول و حذف جاز حذف الفاء بل وجب کقوله تعالی فاما الذین اسودت وجوههم ا کفرتم بعد ایمانکم آل عمران ای فیقال لهم ا کفرتم لو لا و لو ما یلزمان الابتدا ای المبتدا فلا یقع بعدهما غیره و یجب حذف خبره کما تقدم اذا امتناعا من حصول شیء بوجود لشیء عقدا نحو لو لا انتم لکنا مؤمنین السبا و بهما التحضیض و هو طلب بازعاج مز و هلا مثلهما فی افاده التحضیض و کذا الا بالتشدید و اما الا بالتخفیف فهی للعرض کما قال فی شرح الکافیه و هی مثل ما تقدم فیما ذکره بقوله و

اولینها الفعلا وجوبا نحو لو لا انزل علینا الملائکه الفرقان لو ما تاتینا بالملائکه الحجر و قد یلیها اسم فیجب ان یکون بفعل مضمر علق نحو فهلا بکرا تلاعبها ای فهلا تزوجت.

«الا رجلا جزاه الله خیرا

یدل علی محصله تبیت»

ای تروننی کما قال الخلیل او بظاهر مؤخر نحو و لو لا اذ سمعتموه قلتم النور

الإخبار بالذی و الألف و اللام

ما قیل أخبر عنه بالذی خبر

عن الذی مبتدأ قبل استقر

وما سواهما فوسّطه صله

عائدها خلف معطی التکمله

نحو الذی ضربته زیدّ فذا

ضربت زیداً کان فادر المأخذا

قبول تأخیرٍ وتعریفٍ لما

أخبر عنه هاهنا قد حتما

کذا الغِنی عنه بأجنبیٍّ او

بمُضمَرٍ شرطّ فراع ما رعوا

وأخبروا هنا بأل عن بعض ما

یکون فیه الفعل قد تقدّما

إن صحّ صوغ صلهٍ منه لأل

کصوغ واقٍ من وقی الله البطل

وإن یکن ما رفعت صله أل

نمیر غیرها أبین وانفصل

هذا باب الاخبار

بالذی و فروعه

و الالف و اللام الموصوله و هو عند النحویین کمسائل التمرین عند الصرفیین. ما قیل اخبر عنه بالذی لیس علی ظاهره بل مؤول فانه خبر مؤخر وجوبا عن الذی حال کونه مبتدا قبل استقر و سوغ ذلک الاطلاق کونه فی المعنی مخبرا عنه و ما سواهما مما فی الجمله فوسطه بینهما صله للذی عائدها خلف معطی التکمله ای الخبر نحو الذی ضربته زید فذا ضربت زیدا کان فابتداته بموصول و اخرت زیدا فی الترکیب و رفعته علی انه خبر و وسطت بینهما بضربت صله لالذی و جعلت العائد خلف زید الخبر متصلا بضربت فادر الماخذا و قس و باللذین و الذین و التی اخبر مراعیا فی الضمیر وفاق المثبت ای المخبر عنه فی المعنی نحو اللذان بلغت منهما الی العمرین رساله الزیدان الذین بلغت من الزیدین الیهم رساله العمرون التی بلغتها من الزیدین الی العمرین رساله هذا و لما ذکر شروط اشار الی اربعه منها بقوله قبول تاخیر و تعریف لما اخبر عنه ههنا قد حتما فلا یخبر عما لا یقبل التاخیر کضمیر الشان و اسماء الاستفهام نعم یجوز الاخبار

عما یقبل خلفه التاخیر کالتاء من قمت ذکره فی التسهیل و لا عما لا یقبل التعریف کالحال و التمییز و لو ترک هذا الشرط لعلم من الشرط الرابع کما قال فی شرح الکافیه کذا الغنی عنه باجنبی او بمضمر شرط فلا یجوز الاخبار عن ضمیر عائد علی بعض الجمله کالهاء من زید ضربته و لا عن موصوف دون صفته و لا صفه دون موصوفها و لا مضاف دون مضاف الیه و لا مصدر عامل فراع ما رعوا.

و زاد فی التسهیل اشتراط ان لا یکون فی

احدی جملتین مستقلتین فلا یخبر عن زید من قام زید و قعد عمرو بخلافه من ان قام زید قعد عمرو. و فیه کالکافیه اشتراط جواز وروده فی الاثبات فلا یخبر عن احد من

نحو ما جاءنی احد و وروده مرفوعا فلا یخبر عن غیر المتصرف من المصادر و الظروف و اخبروا هنا بال عن بعض ما ای جزء کلام یکون فیه الفعل قد تقدما ان صح صوغ صله منه ای من الفعل المتقدم لال بان

کان متصرفا کصوغ واق من وقی الله البطل ای الشجاع فاذا اردت الاخبار بال عن الاسم الکریم قلت الواقی البطل الله او عن البطل قلت الواقیه الله البطل و لا یجوز الاخبار بال عن زید من زید قائم لعدم وجود الفعل و لا من ما زال زید قائما لعدم تقدمه و لا من کاد زید یفعل لعدم تصرفه هذا. و اذا رفعت صله ال ضمیرا راجعا الی ال استتر فی الصله فتقول فی الاخبار عن التاء من بلغت من الزیدین الی العمرین رساله

العدد

ثلاثهً بالتاء قل للعشره

فی عدِّ ما احادُهُ مذکّره

فی الضِّدِّ جرِّد و الممیز اجرر

جمعاً بلفظ قلهٍ فی الأکثر

ومائهٍ و الألف للفرد أضِف

ومائهّ بالجمع نزراً قد رُدف

وأحد ذکر وصلنه بعشر

مرکّباً قاصِد معدودٍ ذکر

وقل لدی التأنیث إحدی عشره

والشین فیها عن تمیمٍ کسره

مع غیر أحدٍ وإحدی

ما معهما فعلت فافعل قصدا

ولثلاثهٍ وتسعهٍ و ما

بینهما إن رُکِّبا ما قدّما

وأول عشره اثنتی وعشرا

إثنی إذا أثنی تشا أو ذکرا

والیا لغیر الرّفع وارفع بالألف

والفتح فی جزأی سواهما ألف

ومیّز العشرین للتسعینا

بواحدٍ کأربعین حینا

ومیّزوا مرکّباً بمثل ما

مُیِّز عشرون فسوّینهما

وإن أضیف عددّ مرکّبّ

یبق البنا وعجزّ قد یُعرَبُ

وصغ من اثنین فما فوق الی

عشرهٍ کفاعلٍ من فعلا

واختمه فی التأنیث بالتا ومتی

ذکّرت فاذکر فاعلاً بغیر

تا

وإن تُرِد بعض الذی منه بُنِی

تضف إلیه مثل بعضٍ بیّن

وإن أردت مثل ثانی اثنین

مرکّباً فجئ بترکیبین

أو فاعلاً بحالتیه أضف

الی مرکّبٍ بما تنوی یفی

وشاع الاستعنا بحادی عشرا

ونحوه وقبل عشرین اذکرا

وبابه الفاعل من لفظ العدد

بحالتیه قبل واوٍ یُعتمد

هذا باب اسماء العدد

ثلاثه بالتاء قل و ما بعدها للعشره ای معها فی عد ما آحاده مذکره و فی عد الضد و هو الذی آحاده مؤنثه جرد من التاء و الاعتبار فی التذکیر و التانیث فی غیر الصفه باللفظ و فیها بموصوفها المنوی.

و الممیز لما ذکر اجرر بالاضافه حال کونه جمعا مکسرا بلفظ قله فی الاکثر نحو سبع لیال و ثمانیه ایام الحاقه فله عشر امثالها الانعام و جاء فی القلیل جمع تصحیح نحو سبع سموات الملک و تکسیر بلفظ کثره نحو ثلاثه قروء البقره و مائه و الالف و ما بینهما للفرد الممیز اضف نحو بل لبثت مائه عام البقره فلبث فیهم الف سنه العنکبوت و جاء التمییز منصوبا قلیلا فی قوله:

«اذا عاش الفتی مائتین عاما

فقد ذهب اللذاذه و الفتاء»

و مائه و ما بعدها للالف بالجمع نزرا قد ردف مضافا الیه کقراءه الکسائی و لبثوا فی کهفهم ثلاثمائه سنین الکهف و احد بالتذکیر اذکر و صلنه بعشر بغیر تاء مرکبا لهما فاتحا آخرهما قاصد معدود ذکر نحو رایت احد عشر کوکبا یوسف و قل لدی التانیث للمعدود احدی عشره بتانیث الجزاین و قیل الالف فی احدی للالحاق لا للتانیث نحوعندی احدی عشره امراه و الشین فیها رووا عن الحجازیین سکونه و عن بنی تمیم کسره و عن بعضهم فتحه و اذا کان عشر مع غیر احد و احدی و هو ثلاثه الی تسعه ما

معهما فعلت من التذکیر له فی المذکر

و التانیث فی المؤنث فافعل ایضا معه قصدا و هذا جواب الشرط المقدر فی کلامه الذی ابرزته و لثلاثه و تسعه و ما بینهما ان رکبا مع عشر ما قدما من ثبوت التاء فی التذکیر و سقوطها فی التانیث نحو عندی ثلاثه عشر رجلا و ثلاث عشره امراه و اول عشره بالتاء اثنتی کذلک و عشرا بغیر تاء اثنی کذلک اذا انثی تشا راجع للاول او ذکرا راجع للثانی نحو فانفجرت منه اثنتا عشره عینا البقره ان عده الشهور عند الله اثنا

عشر شهرا التوبه هذا و المعرب مما ذکر اثنا و اثنتا و الیا فیهما لغیر الرفع و ارفع بالالف کما تقدم فی اول الکتاب و الفتح بناء فی جزای سواهما الف اما البناء فلتضمنه معنی حرف العطف و اما الفتح فلخفته و ثقل المرکب و استثنی فی الکافیه ثمانی فیجوز اسکان یائها و کذلک حذفها مع بقاء کسر النون و مع فتحها و میز العشرین و ما بعدها للتسعینا ای معها بواحد نکره

منصوب کاربعین حینا و ثلاثین لیله الاعراف و میزوا مرکبا بمثل ما میز عشرون فسوینهما نحو عندی احد عشر رجلا و قطعناهم اثنتی عشره اسباطا امما الاعراف ای فرقه اسباطا و ان اضیف عدد مرکب غیر اثنی عشر و اثنتی عشره یبق البنا فی الجزاین نحو هذه خمسه عشرک و عجز وحده قد یعرب فی لغه ردیئه کما قال سیبویه.

و صغ من اثنین فما فوق الی عشره ای معها کفاعل المصوغ

من فعلا و اختمه فی التانیث للمعدود بالتاء فقل ثانیه و ثالثه الی عاشره و متی ذکرت بتشدید الکاف المعدود فاذکر فاعلا هذا المصوغ بغیر تا فقل ثان و ثالث الی عاشر و

ان ترد به بعض الذی منه بنی ای صیغ تضف الیه نحو ثانی اثنین التوبه ای احدهما و ثالث ثلاثه المائده ای احدها و لا یجوز تنوینه و نصبه و هذا مثل بعض بین فانه لا یستعمل الا مضافا الی کله کبعض ثلاثه و ان ترد به جعل العدد الاقل مثل ما فوق بان تستعمله مع

ما سفل فحکم جاعل ای اسم فاعل له احکما فاضفه او نونه و انصب به نحو رابع ثلاثه و رابع ثلاثه ای جاعلها اربعه و ان اردت به بعض الذی منه بنی مثل ما سبق فی ثانی اثنین و کان الذی منه بنی مرکبا فجیء بترکیبین اولهما فاعل مرکبا مع العشره و ثانیهما ما بنی منه مرکبا ایضا مع العشره و اضف ایضا جمله المرکب الاول الی جمله المرکب الثانی فقل ثانی عشر اثنی عشر و ثانیه عشره اثنتی عشره او فاعلا بحالتیه التذکیر و التانیث اضف بعد حذف عجزه الی مرکب ثان فانه بما تنوی ای تقصد یفی نحو ثالث ثلاثه عشر و ثالثه ثلاث عشره و شاع الاستغناء عن الاتیان بترکیبین او بفاعل مضاف ال

ی مرکب بحادی عشرا و هو المرکب الاول و حذف الثانی کما قاله فی شرح الکافیه و نحوه الی تاسع عشر.

و قبل عشرین اذکرا و بابه الی تسعین الفاعل المصوغ من لفظ العدد بحالتیه التذکیر و التانیث قبل واو عاطفه یعتمد فقل حادی و عشرون و حادیه و تسعون

کم وکأیِّن وکذا

میِّز فی الاستفهام کم بمثل ما

میَّزت عشرین ککم شخصا سما

وأجزان تجرّه من مضمرا

إن ولیت کم حرف جرٍّ مظهرا

واستعملنها مخبراً کعشره

أو مائهٍ ککم رجالٍ أو مره

ککم کأیِّن و کذا وینتصب

تمییز ذین أو به صل من تصب

فصل فی کم و

کاین و کذا

و هی الفاظ عدد مبهم الجنس و المقدار. میز اذا کانت فی الاستفهام کم بان تکون بمعنی ای عدد بمثل ما میزت عشرین ای بتمییز منصوب ککم شخصا سما ای علا و اجز ان

تجره ای تمییز کم الاستفهامیه من مضمرا ان ولیت کم حرف جر مظهرا نحو بکم درهم تصدقت ای بکم من درهم و فیه دلیل علی ان کم اسم و بناؤها لشبهها الحرف فی الوضع و استعملنها حال کونها مخبرا بها بان تکون بمعنی کثیر کعشره فمیزها بمجموع مجرور او مائه فمیزها بمفرد مجرور ککم رجال جاؤونی او کم مره لغه فی امراه تانیث مرء ککم الخبریه کاین و کذا فی افاده التکثیر و غیره و لکن ینتصب تمییز ذین نحو:

«اطرد الیاس بالرجا فکاین

آلما حم یسره بعد عسر»

و رایت کذا و کذا رجلا او به ای بتمییز کاینکما فی

الکافیه صل من الجنسیه تصب نحو و کاین من دابه لا تحمل رزقها العنکبوت و لا تتصل بتمییز کذا و لا یجب تصدیرها بخلاف کاین و کم فلا یعمل فیهما الا متاخر و قد یضاف الی کم متعلق ما بعدها او تجر بحرف متعلق به کقولک ابناء کم رجل علمت و من کم کتاب نقلت و لا حظ لکاین فی ذلکقاله فی شرح الکافیه

الحکایه

احک بأیٍّ ما لمنکورٍ سئل

عنه بها فی الوقف أو حین تصل

ووقفاً احکِ ما لمنکورٍ بمن

والنّون حرّک مطلقاً وأشبعن

وقل منان ومنین بعد لی

إلفان بابنین وسکِّن تعدِل

وقل لمن قال أتت بنتّ منه

والنّونُ قبل تا المثنّی مسکنه

والفتح نزرّ وصل التا و الألف

بمن بإثر ذا بنسوهٍ کلف

وقل منون ومنین مُسکناً

إن قیل جا قومّ لقومٍ فطنا

وإن تصل فلفظ من لا یختلف

ونادرّ منون فی نظمٍ عُرف

والعلم احکینّه

من بعد من

إن عریت من عاطفٍ بها اقترن

هذا باب الحکایه

احک بای ما ثبت لمنکور سئل عنه بها من رفع و نصب و جر و تذکیر و تانیث و افراد و تثنیه و جمع سواء کان فی الوقف او حین تصل فقل لمن قال رایت رجلا و امراه و غلامین و جاریتین و بنین و بنات ایا و ایه و ایین و ایتین و ایین و ایات

و وقفا احک ما ثبت لمنکور بمن و النون منها حرک مطلقا و اشبعن حتی ینشا واو فی حکایه المرفوع و الف فی المنصوب و یاء فی المجرور فقل لمن قال جاءنی رجل منو و لمن قال رایت رجلا منا و لمن قال مررت برجل منی و صل بمن الفا او یاء او نونا و قل منان و منین بعد قول شخص لی الفان بابنین حاکیا له موافقا فی التثنیه و الاعراب و سکن نون منان و منین تعدل و صل بمن تاء التانیث و قل لمن قال اتت بنت حاکیا منه و النون من منه اذا وقعت قبل تا تانیث المثنی عند التثنیه فهی مسکنه کقولک لمن قال عندی جاریتان منتان و الفتح لها نزر ای قلیل و صل التا

و الالف بمن اذا حکیت جمعا مؤنثا فقل منات باثر قول شخص ذا بنسوه کلف و صل بمن واوا او یاء و نونا و قل منون و منین مسکنا بالنون فیهما ان قیل جا قوم لقوم فطنا حاکیا له موافقا له فی الجمع و الاعراب و ان تصل من بالکلام فلفظ من لا یختلف مطلقا بل یبقی علی حاله فقل لمن قال جاء رجل او امراه او رجلان او امراتان

او رجال من یا هذا و نادر الحاقها العلامه بان قیل منون و هو ثابت فی نظم عرف و هو قوله:

«اتوا ناری فقلت منون انتم

فقالوا الجن قلت عموا ظلاما»

و العلم احکینه من بعد من وحدها ان عریت من عاطف بها

اقترن فقل لمن قال جاء زید من زید و لمن قال رایت زیدا من زیدا و لمن قال مررت بزید من زید فان اقترنت بعاطف نحو و من زید تعین الرفع مطلقا.

تتمه: لا یجوز حکایه غیر ما ذکر و اجاز یونس حکایه کل معرفه قال المصنف و لا اعلم له موافقا

التأنیث

غلامه التأنیث تاءّّ أو ألف

وفی أسام قدّروا التاء کالکتف

ویُعرف التقدیر بالضمیر

ونحوه کالرّدّ فی الصغیر

ولا تلی فارقهً فعولا

أصلاً و لا المفعال و المفعیلا

کذاک مِفعَلّ و ما تلیه

تا الفرق من ذی فشذودّ فیه

ومن فعیلٍ کقتیلٍ إن تبغ

موصوفه غالباً التا تمتنع

وألف التأنیث ذات قصر

وذات مدٍّ نحو أنثی الغرِّ

والإشتهار فی مبانی الأولی

یبدیه وزن أربی و الطولی

ومرطی ووزن فعْلی جمْعا

أو مصدراً أو صفهً کشبعی

وکحُبَاری سمّهی سبطری

ذکری وحثیثی مع الکفرّی

کذاک خلیطی مع الشُّقَّاری

واعزُ لغیر هذه استندارا

لمدّها فعلاء أفعلاء

مثلت العین وفعللاء

ثمّ فعلا فعللا فاعولا

وفاعلاء فعلیا مفعولا

ومطلق العین فعالا و کذا

مطلق فاءٍ فعلاء أخِذا

هذا باب التانیث

و هو فرع من التذکیر و لذلک افتقر الی علامه. علامه التانیث تاء کفاطمه و تمره او الف مقصوره او ممدوده کحبلی و حمراء و فی اسام بفتح الهمزه مؤنثه قدروا التا کالکتف.

و یعرف التقدیر للتاء فی الاسم بالضمیر اذا اعید الیه نحو الکتف نهشتها و نحوه کالاشاره الیه نحو هذه جهنم یس کالرد لها ای ثبوتها

فی التصغیر نحو کتیفه و فی الحال نحو هذه الکتف مشویه و النعت و الخبر نحو الکتف المشویه لذیذه و کسقوطها فی

عدده نحو اشتریت ثلاث اذود هذا. و الاکثر فی التاء ان یجاء بها للفرق بین صفه المذکر و صفه المؤنث کمسلم و مسلمه و قل مجیئها فی الاسم کامریء و امراه و رجل و رجله و جائت لتمییز الواحد من الجنس کثیرا کتمر و تمره و لعکسه قلیلا ککمء و کماه و للمبالغه کراویه و لتاکیدها کنسابه و لتاکید التانیث کنعجه و للتعریب ککبالجه و عوضا عن فاء

کعده و عین کاقامه و لام کسنه و من زائد لمعنی کاشعثی و اشاعثه او لغیر معنی کزندیق و زنادقه و من مده تفعیل کتزکیه و لا تلی تاء فارقه بین صفه المذکر و صفه المؤنث توسعا فعولا حال کونه اصلا بان کان بمعنی فاعل کرجل صبور و امراه صبور بخلاف ما اذا کان فرعا بان کان بمعنی مفعول کجمل رکوب و ناقه رکوبه و لا المفعال کرجل مهذار و امراه مهذار و لا المفعیلا کرجل معطیر و امراه معطیر کذاک مفعل کرجل مغشم و امراه مغشم.

و ما تلیه تا الفرق من ذی المذکوره کقولهم امراه عدوه و میقانه و مسکینه فشذوذ فیه و من فعیل بمعنی مفعول کقتیل ان تبع موصوفه غالبا التا تمتنع کرجل قتیل و امراه قتیل و ندر قولهم ملحفه جدیده فان کان بمعنی فاعل او لم یتبع موصوفه بان جرد عن معنی الوصفیه لحقته نحو امراه وجیهه و نحو ذبیحه و نطیحه

فصل: و الف التانیث ضربان ذات قصر و ذات مد نحو انثی الغر ای الغراء و الاشتهار فی مبانی الاولی ای ابنیه اوزان المقصوره یبدیه وزن فعلی بضمه ففتحه نحو اربی لداهیه و فی شرح الکافیه فی

باب المقصور و الممدود ان هذا

من النادر.

و وزن فعلی بضمه فسکون اسما کان نحو بهمی او صفه نحو الطولی او مصدرا نحو الرجعی و وزن فعلی بفتحتین اسما کان نحو بردی لنهر بدمشق او مصدرا نحو مرطی لمشیه او صفه نحو حیدی.

و وزن فعلی بفتحه فسکون جمعا کان کصرعی او مصدرا کدعوی او صفه کشبعی و وزن فعالی بضمه و تخفیف کحباری لطائر و وزن فعلی بضمه فتشدید نحو سمهی للباطل و وزن فعلی بکسره ففتحه فتشدید نحو سبطری لنوع من المشی و وزن فعلی بکسره فسکون مصدرا کان نحو

ذکری او جمعا نحو ظربی و حجلی قال المصنف و لا ثالث لهما.

و وزن فعیلی بکسرتین و بتشدید العین نحو حثیثی لکثره الحث علی الشیء مع وزن فعلی بضمتین فتشدید نحو الکفری لوعاء الطلع کذاک لوزن فعیلی بضمه ففتحه و تشدید العین نحو خلیطی للاختلاط مع وزن فعالی بضمه فتشدید نحو الشقاری لنبت و زاد فی الکافیه فی المشهوره وزن فعللی کفرتنی و فوعلی کخوزلی لمشیه تبختر و فعلوی کهرنوی لنبت و افعلاوی کاربعاوی لقعده المتربع و فعللولی کحندقوقی لنبت و مفعلی کمکوری لعظیم الارنبه و فعلوتی کرهبوتی للرهبه و فعللی کقرفصی بمعنی القرفصاء و یفعلی کیهیری للباطل و فعللی کشفصلی لنبت یلتوی علی الاشجار و فعیلی کهبیخی لمشیه تبختر و فعلیا کمرحیا للمرح و فعللایا کبردرایا و فوعالا کحولایا و فوعولی کفوضوضی

للمفاوضه و فعلایا کبرحایا للعجب و اعز ای انسب لغیر هذه الاوزان المذکوره استندارا و موضع ذکرها کتب اللغه

فصل: لمدها ای لمدود الف التانیث اوزان مشهوره ایضا هی فعلاء بفتحه فسکون اسما کان کجرعاء او مصدرا کرغباء او صفه کحمراء و دیمه هطلاء او جمعا فی المعنی کطرفاء و

افعلاء مثلث العین ای مفتوحها و مکسورها و مضمومها کاربعاء مثلث الباء للرابع من ایام الاسبوع و فعللاء بفتحتین بینهما سکون کعقرباء لمکان ثم فعالا بکسره کقصاصاء بمعنی القصاص و و فعللا بضمتین بینهما سکون کقرفصاء لضرب من القعود و فاعولا بضم ثالثه کعاشوراء و

فاعلاء بکسر ثالثه کقاصعاء لاحد جحره الیربوع و فعلیا بکسره فسکون ککبریاء للکبر و و مفعولا کماتوناء جمع اتان و مطلق العین فعالا بالتخفیف ای مفتوحها و مکسورها و مضمومها مع فتح الفاء نحو براساء بمعنی الناس و قریثاء و کریثاء لنوعین من البسر و عشوراء بمعنی عاشوراء و کذا مطلق فاء ای مفتوحها و مکسورها و مضمومها مع فتح العین فعلاء اخذا نحو جنفاء لمکان و سیراء للذهب و ظرفاء و نفساء و رحضاء. و زاد فی شرح الکافیه فی المشهوره فعیلیاء کمزیقیاء لقب ملک و افعیلاء کاهجیراء للعاده و مفعلاء کمشیخاء للاختلاط و فعاللاء کجخادباء لضرب من الجراد و یفاعلاء کینابعاء و تفاعلاء کتنابعاء اسمی مکان و فعلیاء کزکریاء و فعلولاء کمعکوکاء و یعکوکاء اسمین للشر و الجلبه و فعیلاء کدخیلاء لباطن الامر و فعنالاء کبرناساء بمعنی برنساء بمعنی براساء و ما عدا هذه الاوزان نادر

المقصور و الممدود

إذا اسمّ استوجب من قبل الطرف

فتحاً و کان ذا نظیرٍ کالأسف

فلنظیره المُعَلِّ الآخر

ثبوت قصرٍ بقیاسٍ ظاهر

کفعلٍوفُعلٍ فی جمیع ما

کفعلهٍ وفُعلهٍ نحو الدّمی

وما استحق قبل آخرٍ ألف

فالمدّ فی نظیره حتماً عُرف

کمصدرِ الفعل الذی قد بُدِئا

بهمزٍ وصلٍ کارعوی وکارتأی

والعادم النظیر ذا قصرٍ وذا

مدٍّ بنقلٍ کالحجا وکالحذا

وقصر ذی المدِّ اضطراراً مُجمَع

علیه و العکس بحلفٍ یقع

کیفیّه تثنیه المقصور و المم

دود وجمعهما تصحیحاً

هذا باب المقصور و الممدود

اذا اسم صحیح استوجب من قبل الطرف فتحا و کان ذا نظیر

معتل کالاسف فلنظیره المعل الاخر کالاسی مثلا ثبوت قصر بقیاس ظاهر کفعل بکسر الفاء و فعل بضمها فی جمع ما کان کفعله بالکسر و فعله بالضم نحو الدمی جمع دمیه و هی الصوره من العاج و نحوه و المری جمع مریه اذ نظیرهما من الصحیح قرب جمع قربه و قرب جمع قربه.

و کل ما استحق من الصحیح قبل آخر الف فالمد فی نظیره المعتل حتما قد عرف کمصدر الفعل الذی قد بدئا بهمز وصل کارعوی ای کمصدره و هو الارعواء و کارتای ای کمصدره و هو الارتیاء اذ نظیر

هما الاقتدار و الاحمرار و کالاستقصاء اذ نظیره الاستخراج.

و العادم النظیر السابق یکون ذا قصر و ذا مد بنقل عن العرب کالحجا بالقصر للعقل و کالحذا بالمد للنعل.

و قصر ذی المد اضطرارا مجمع علیه کقوله:

«لا بد من صنعا و ان طال السفر

و لو تحنی کل عود و دبر»

و العکس و هو مد المقصور اضطرارا بخلف بین البصریین و الکوفیین یقع فمنعه الاولون و اجازه الاخرون محتجین بنحو قوله:

«یا لک من تمر و من شیشاء

ینشب فی المسعل و اللهاء»

کیفیَّه تَثْنِیَهِ المَقْصُورِ وَ المَهْدُودِ وَ جَمْعِهما تَصْحیحاً

اخرَ مقصورٍ تثنّی اجعله یا

إن کان عن ثلاثهٍ مرتقیا

کذا الذی الیا أصله نحو الفتی

والجامدُ الذی أمیل کمتی

فی غیر ذا تقلب واواً الألف

وأولها

ما کان قبل قد ألِف

وما کصحراء بواوٍ ثنّیا

ونحو علباءٍ کساءٍ وحیا

بواوٍ او همزٍ و غیر ما ذکر

صحّح و ما شذّ علی نقلٍ قُصِر

واحذف من المقصور فی جمع علی

حدّ المثنّی ما به تکمّلا

والفتح أبق مشعراً بما حُذِف

وإن جمعته بتاء وألف

فالألف اقلب قلبها فی التثنیه

وتاء ذی التا ألزمنّ تنحیَه

والسّالم العین الثلاثی اسماً أنِل

إتباع عینٍ فاءهُ بما شُکِل

إن ساکن العین مؤنثاً بدا

مختتماً بالتاء أو مجرّدا

وسکّن التالی غیر الفتح أو

خفّفه بالفتح فکلاً

قد رووا

ومنعوا إتباع نحو ذروه

وزبیهٍ وشذّ کسر جروه

ونادرّ أو ذو اضطرارٍ غیر ما

قدذمته أو لأناسٍ انتمی

هذا باب کیفیه تثنیه المقصور و الممدود و جمعهما تصحیحا

و فیه غیر ذلک آخر مقصور تثنی اجعله بقلبه یا ان کان عن ثلاثه مرتقیا بان کان رباعیا فما فوق فقل فی حبلی حبلیان کذا الثلاثی الذی

الیا اصله نحو الفتی فقل فیه فتیان و کذا الثلاثی الجامد الذی لا اشتقاق له یعرف منه اصله الذی امیل کمتی علما فقل فیه متیان. فی غیر ذا المذکور کالذی الفه عن واو او مجهوله و لم تمل تقلب واوا الالف کقولک فی عصا عصوان و فی لدی علما لدوان و اولها ای الکلمه المنقلبه ما کان قبل قد الف من علامه التثنیه و ما کان ممدودا و همزته بدل من الف التانیث کصحراء بواو ثنیا فیقال فیه صحراوان و الذی همزته للالحاق نحو علباء

او بدل عن اصل نحو کساء و حیا ثنی بواو او همز فیقال علباوان و علباءان و کساوان و حیاوان و کساءان و حیاءان لکن فی شرح الکافیه ان اعلال الاول ارجح من تصحیحه و ان الثانی بالعکس.

و غیر ما ذکر کالذی همزته اصلیه صحح فقل فی قراء قراءان و ما شذ عن هذه القواعد علی نقل عن العرب قصر کقولهم فی خوزلی خوزلان و فی حمراء حمرایان و فی عاشوراء عاشوران و فی کساء کسایان و فی قراء قراوان.

و احذف من المقصور و کذا المنقوص فی جمع له علی حد

المثنی ای بالواو و النون ما به تکملا ای آخره فقل فی موسی و القاضی موسون و موسین و قاضون و قاضین.

و الفتح فی المقصور ابق مشعرا بما حذف و هی

الالف و ابق فی المنقوص الضم و الکسر اما الممدود و الصحیح فیفعل بهما ما فعل فی التثنیه.

و ان جمعته ای کلا من المقصور و الممدود بتاء و الف فالالف او الهمزه اقلب قلبها فی التثنیه فقل فی مشتری مشتریات و فی رحی رحیات و فی متی متیات و فی قناه قنوات و فی

صحراء صحراوات و فی نباءه نباوات و فی قراءه قراءات.

و تاء ذی التا الزمن حینئذ تنحیه ای حذفا کما سبق و کقولک فی مسلمه مسلمات هذا.

و لهذا الجمع احکام تخصه اشار الیها بقوله و السالم العین من التضعیف و الاعلال الثلاثی حال کونه اسما انل ای اعطه اتباع عین منه فاءه بما شکل به من الحرکات ان ساکن العین مؤنثا بدا سواء کان مختتما بالتاء او مجردا منها فقل فی جفنه و دعد و سدره و هند و

غرفه و جمل جفنات و دعدات و سدرات و هندات و غرفات و جملات بخلاف غیر السالم العین کسله و کله و حله و جوزه و دیمه و صوره و غیر الثلاثی کزینب و الوصف کضخمه.

و سکن العین التالی غیر الفتح و هو الکسر و الضم فقل فی کسره و هند و خطوه و جمل کسرات و هندات و خطوات و جملات او خففه بالفتح فقل فی کسره و هند و خطوه و جمل کسرات و هندات و خطوات و جملات فکلا مما ذکر قد رووا عن العرب اما التالی الفتح فلا یجوز الا فتحه فیقال فی دعد دعدات و منعوا اتباع العین للفاء اذا کانت مضمومه و اللام یاء او

مکسوره و اللام واوا نحو ذروه و زبیه و اجازوا فیهما الفتح و السکون فقالوا ذروات و

ذروات و زبیات و زبیات و شذ کسر عین جروه اتباعا للفاء فقالوا جروات.

و نادر ای قلیل او ذو اضطرار غیر ما قدمته کقولهم فی عیر عیرات و فی کهله کهلات و قول الشاعر فی زفره

«عل صروف الدهر او دولاتها

تدلننا اللمه من لماتها»

فتستریح النفس من زفراتها

او لاناس من العرب قلیلین انتمی ای انتسب کقول هذیل فی بیضه و جوزه بیضات و جوزات

جمع التکسیر

أفعلهّ أفعل ثمّ فِعله

تمَّت أفعالّ جموع قله

وبعض ذی بکثرهٍ وضعاً یفی

کأرجلٍ و العکس جاء کالصُفیّ

لفعلٍ اسماً صحّ عیناً أفعل

وللرباعیّ اسماً أیضا یُجعل

إن کان کالعناق و الذراع فی

مدٍّ وتأنیثٍ وعدِّ الأحرف

وغیر ما أفعل فیه مطّرد

من الثلاثی اسماً بأفعالٍ یرد

وغالباً أغناهم فعلان

فی فعلٍ کقولهم صردان

فی اسمٍ مذکّرٍ رباعیٍّ بمد

ثالثٍ افعله عنهم اطّرد

والزمه فی فعالٍ أو فِعال

مصاحبی تضعیفٍ أو اعلالٍ

فعلّّ لنحو أحمرٍ وحمرا

و فعلهّ جمعاً بنقلٍ یُدری

و فعلّ لاسمٍ رباعیٍّ بمد

قد زیدّ قبل لامٍ اعلالاً فقد

ما لم یضاعف فی الأعمّ ذو الألف

وفعلّ جمعاً لفعلهٍ عُرِف

ونحو کبری ولفعلهٍ فعل

وقد یجئ جمعه علی فعل

فی نحو رامٍ اطّرادٍ فعله

وشاع نحو کاملٍ وکمله

فعلی لوصفٍ کقتیلٍ وزمن

وهالکٍ ومیّتّ به قمن

لفعلٍ اسماً صحَّ لاماً فعله

والوضع فی فعلٍ وفعلٍ قلله

وفُعَّلّ لفاعلٍ وفاعله

وصفین نحو عاذلٍ وعاذله

ومثله الفعّال فیما ذکّرا

وذان فی المعلِّ لاماً تدرا

فعلّ وفعلهّ فِعالّ لهما

وقلَّ فیما عینه الیا منهما

وفعلّ أیضاً له فعال

ما لم یکن فی لامه اعتلال

أو یک مضعفاً ومثل فعل

ذو التا وفعل مع فعلٍ فاقبل

وفی فعیلٍ وصف فاعلٍ ورد

کذاک فی أنثاه أیضا اطّرد

وشاع فی وصفٍ علی فعلانا

أو انثییه أو علی فعلانا

ومثله فعلانهّ و الزمه فی

نحو طویلٍ وطویلهٍ تفی

وبفعولٍ فعِلّ نحو کبد

یُخصُّ غالباً کذاک یطّرد

فی فعلٍ اسماً مطلق الفا وفعل

له وللفُعال فعلانّ حصل

وشاع فی حوتٍ وقاعٍ مع ما

ضاهاهما وقلَّ فی غیرهما

وفعلاً اسماً وفعیلاً

وفعل

غیر معلِّ العین فعلانّ شمل

ولکریمٍ وبخیلٍ فعلا

کذا لما ضاهاهما قد جُعِلا

وناب عنه أفعلاء فی المعلّ

لاماً ومُضعَفٍ و غیر ذاک قل

فواعلّ لفوعلٍ وفاعل

وفاعلاء مع نحو کاهل

وحائضٍ وصاهلٍ وفاعله

وشذّ فی الفارس مع ما ماثله

وبفعائل اجمعن فعاله

وشبهه ذا تاءٍ أو مزاله

وبالفعالی و الفعالی جُمِعا

صحراء و العذراء و القیس اتبعا

واجعل فعالیَّ لغیر ذی نسب

جُدِّد کالکرسیّ تتبع العرب

وبفعالل وشبهه انطقا

فی جمع ما فوق الثلاثه ارتقی

من غیر ما مضی و من خماسی

جُرِّد الآخر انفِ بالقیاس

والرّابعُ الشبیه بالمزید قد

یحذف دون ما به تمّ العدد

وزائد العادی الرباعی احذفه ما

لم یک لیناً إثره اللذ ختما

والسّین و التا من کمستدعٍ أزل

إذ ببنا الجمعِ بقاهما مُخِلّ

والمیمُ أولی من سواهُ بالبقا

والهمز و الیاء مثله إن سبقا

والیاء لا الواو احذف ان جمعت ما

کحَیْز بونٍ فهم حکمّ حُتِما

وخیّروا فی زائدی سرندی

وکلِّ ما ضاهاه کالعلندی

هذا باب جمع التکسیر

و هو کما یؤخذ من الکافیه ما ظهر بتغییر لفظا او تقدیرا افعله کارغفه ثم افعل کافلس ثم فعله کغلمه ثمت افعال

کاثواب جموع قله تطلق علی ثلاثه فما فوقها للعشره و ما عداها للکثره تطلق علی عشره فما فوقها.

و بعض ذی الجموع بکثره وضعا من العرب یفی کارجل جمع رجل و العکس و هو وفاء جمع الکثره بالقله ای الدلاله علیها جاء من العرب کالصفی جمع صفاه و هی الصخره الملساء لکن حکی فی جمعه اصفاء فینبغی ان یمثل بنحو رجال جمع رجل. لفعل بفتحه فسکون حال کونه اسما صح عینا و ان اعتل لاما افعل جمعا کافلس و ادل و اظب جمع فلس و دلو و ظبی

بخلاف الوصف کضخم الا ان یغلب کعبد و المعتل العین کسوط و بیت و شذ اعین و اثوب.

و للرباعی حال کونه اسما ایضا یجعل افعل جمعا ان

کان کالعناق و الذراع فی مد ثالثه و تانیث بلا علامه و عد الاحرف کایمن جمع یمین بخلاف ما لم یکن کذلک و شذ اقفل و اغرب.

و غیر ما افعل فیه مطرد من الثلاثی حال کونه اسما بان لم توجد فیه

شروطه بان کان علی فعل لکنه معتل العین کثوب و سیف او علی غیره کجمل و نمر و عضد و حمل و عنب و ابل و قفل و عنق و رطب بافعال یرد مطردا جمیع ذلک و لکن غالبا اغناهم فعلان بالکسر فی فعل بضمه ففتحه کقولهم صردان فی صرد طائر. فی اسم مذکر رباعی بمد ثالث منه افعله عنهم اطرد کاقذله و ارغفه و اعمده جمع قذال و رغیف و عمود و الزمه ای افعله فی فعال بفتح الفاء او فعال بکسرها مصاحبی تضعیف او اعلال کابته و اقبیه و ائمه و آنیه جمع بتات و قباء و امام و اناء فعل بضمه فسکون جمع لنحو احمر و هو افعل مقابل فعلاء و نحو حمرا و هو فعلاء

مقابل افعل و کذا ما لا مقابل له کاکمر و رتقاء و فعله بکسر فسکون جمعا بنقل یدری کولده جمع ولد و لا یاتی جمعا قیاسا.

و فعل بضمتین جمع لاسم رباعی بمد قد زید ثالثا قبل لام اعلالا به فقد ما دام لم یضاعف فی الاعم الاغلب ذو الالف ککتب و سرر و عمد جمع کتاب و سریر و عمود فان اعتل اللام او ضوعف ذو الالف فله افعله کما سبق و من مقابل الاعم عنن جمع عنان.

و فعل بضمه ففتحه جمعا لفعله بالضم عرف کغرف و غرفه و لفعلی بالضم نحو کبری و کبر.

و لفعله بالکسر فالسکون

فعل بکسره

ففتحه کسدره و سدر و قد یجیء جمعه ای فعله علی فعل بضمه ففتحه کلحیه و لحی. فی وصف لمذکر عاقل علی فاعل معتل اللام نحو رام و قاض ذو اطراد فعله بضمه ففتحه کرماه و قضاه.

و شاع فی کل وصف لمذکر عاقل علی فاعل صحیح اللام فعله بفتحتین نحو کامل و کمله فعلی بفتحه فسکون جمع لوصف علی فعیل بمعنی مفعول کقتیل و قتلی و کل من فعل نحو زمن و زمنی و فاعل نحو هالک و هلکی و فیعل نحو میت و موتی و کذا افعل نحو احمق و حمقی و فعلان نحو سکران و سکری به ای بفعلی قمن ای حقیق الحاقا. لفعل بضمه فسکون حال کونه اسما صح لاما و ان اعتل عینا فعله جمعا بکسره ففتحه کدب و دببه و کوز و کوزه و الوضع العربی فی فعل بفتحه فسکون و فعل بکسره فسکون قلله کغرد و غرده

و قرد و قرده.

و فعل بضمه ففتحه و تشدید العین جمع لفاعل و فاعله حال کونهما وصفین صحیحی اللام نحو عاذل و عذل و عاذله و عذل.

و مثله ای فعل فیما سبق الفعال بضبطه بزیاده الالف فیما ذکرا بتشدید الکاف کتاجر و تجار و ندر فیما انث کصاده و صداد.

و ذان الوزنان فی المعل لاما منهما ندرا کغاز و غزی و غزاء. فعل و فعله بفتحه فسکون فی کلیهما فعال بکسره جمع لهما مطلقا ککعب و کعاب و صعب و صعاب و نعجه و نعاج و لکن قل فیما عینه او فاؤه کما فی الکافیه الیا منهما کضیف و ضیاف و یعر و یعار و فعل بفتحتین ایضا له فعال بکسره جمعا ما دام لم

یکن

فی لامه اعتلال او لم یک لامه مضعفا نحو جمل و جمال بخلاف ما اذا کان کذلک کرحی و طلل.

و مثل فعل فیما ذکر ذو التا ای فعله کرقبه و رقاب و فعل بضم فسکون مع فعل بکسر فسکون لهما ایضا فعال فاقبل کرمح و رماح و ذئب و ذئاب و شرط فی الکافیه للاول ان لا یکون واوی العین کحوت و لا یائی اللام کمدی و فی فعیل وصف فاعل ورد فعال ایضا جمعا کذاک فی انثاه فعیله ایضا اطرد کظراف فی جمع ظریف و ظریفه.

و شاع فعال ایضا فی کل وصف علی فعلانا بفتحه فسکون او انثییه و هما فعلی و فعلانه او علی فعلانا بضمه فسکون و مثله انثاه فعلانه کغضاب و ندام و خماص فی جمع غضبان و غضبی و ندمان

و ندمانه و خمصان و خمصانه و الزمه ای فعالا فی فعیل و انثاه اذا کان واوی العین الصحیح اللام نحو طویل و طویله فقل فی جمعهما طوال تفی بما استعملته العرب.

و بفعول بضمتین فعل بفتحه فکسره نحو کبد یخص غالبا فلا یجمع علی غیره ککبود و من النادر اکباد کذاک یطرد فعول جمعا فی فعل حال کونه اسما مطلق الفا ای مثلثها مسکن العین ککعب و کعوب و ضرس و ضروس و جند و جنود و شرط فی الکافیه لمضمومها ان لا یضاعف کخف و لا یعل کحوت و مدی و فعل بفتحتین مفرد له ای لفعول ایضا سماعا کاسد و اسود.

و للفعال بالضم و التخفیف فعلان بکسره فسکون حصل جمعا کغراب و غربان و شاع فعلان فی فعل بالضم و فعل بالفتح معتلی العین نحو حوت و حیتان و قاع و

قیعان مع ما ضاهاهما ککوز و کیزان و تاج و تیجان

و قل فی غیرهما کغزال و غزلان.

و فعلا بفتحه فسکون حال کونه اسما و فعیلا و فعل بفتحتین حال کونه غیر معل العین فعلان بضمه فسکون لهذه الثلاثه شمل جمعا کظهر و ظهران و رغیف و رغفان و جذع و جذعان.

و لکریم و بخیل و کل صفه لمذکر عاقل علی فعیل بمعنی فاعل غیر مضعف و لا معتل اللام فعلا بضمه ففتحه ککرماء و بخلاء و کذا لما ضاهاهما ای شابههما فی الدلاله علی معنی کالغریزه قد جعلا کعاقل و عقلاء و شاعر و شعراء و ناب عنه ای عن فعلاء افعلاء بکسر ثالثه فی الوصف المذکور المعل لاما کولی و اولیاء و فی مضعف منه کشدید

و اشداء و غیر ذاک المذکور قل کتقی و اتقیاء و نصیب و انصباء. فواعل بکسر العین جمع لفوعل کجوهر و جواهر و فاعل بفتح ثالثه کطابع و طوابع و فاعلاء بکسره کقاصعاء و قواصع مع فاعل بکسره نحو کاهل و کواهل و فاعل صفه لمؤنث نحو حائض و حوائض و صفه ما لا یعقل نحو صاهل و صواهل و فاعله مطلقا نحو فاطمه و فواطم و صاحبه و صواحب و شذ فی صفه المذکر العاقل نحو الفارس و الفوارس مع ما ماثله کسابق و سوابق و بفعائل بفتح الفاء اجمعن فعاله مثلث الفاء و شبهه مما

هو رباعی مؤنث ثالثه مده سواء کانت الفا او واوا او یاء و سواء کان ذا تاء او التاء مزاله منه کسحابه و سحائب و شمال و شمائل و رساله و رسائل و عقاب و عقائب و صحیفه و صحائف و سعید علم امراه

و سعائد و حلوبه و حلائب و طلوبه و طلائب و عجوز و عجائز.

و بالفعالی بکسر اللام و الفعالی بفتحها و الفاء مفتوحه فیهما جمعا فعلاء اسماء کان او صفه نحو صحراء و صحاری و صحاری و العذراء و العذاری و العذاری و القیس ای و القیاس و هما مصدران لقاس اتبعا فی ذلک و لا تقتصر علی السماع.

و اجعل فعالی بفتحتین و کسر اللام و تشدید الیاء جمعا لغیر ذی نسب جدد من کل ثلاثی آخره یاء مشدده کالکرسی و الکراسی بخلاف بصری فلا تقول فیه بصاری تتبع العرب فی استعمالهم.

و بفعالل بفتحتین و کسر اللام الاولی و شبهه کافاعل انطقا فی جمع ما فوق الثلاثه ارتقی من غیر ما مضی فقل فی جعفر جعافر و فی افضل افاضل و من خماسی جرد الاخر انف ای احذف اذا جمعته بالقیاس فقل فی سفرجل سفارج.

و الرابع منه الشبیه بالمزید فی کونه احد حروف الزیاده قد یحذف دون ما به تم العدد و هو الاخر کقولک فی خدرنق خدارق لکن الاجود حذف الاخر نحو خدارن.

و زائد العادی ای المجاوز الرباعی و هو الخماسی احذفه ای الزائد منه ما دام لم یک لینا اثره ای بعده الحرف اللذ ختما الکلمه ای آخرها فقل فی سبطری سباطر و فی فدوکس فداکس بخلاف ما اذا کان لینا قبل الاخر نحو عصفور و قندیل و قرطاس فلا یحذف.

و السین و التا من کمستدع ازل اذا جمعته اذ ببنا الجمع بقاهما مخل فقل فیه مداع و المیم من کمستدع اولی من سواه بالبقا لمزیته علی غیره باختصاص زیادته بالاسماء و الهمز و الیا مثله ای المیم فی الاولویه بالبقاء ان سبقا غیرهما من الحروف بان

کانا فی اول الکلمه لکونهما فی موضع ما یدل

علی معنی فیقال فی الندد و یلندد الاد و یلاد.

و الیاء لا الواو احذف ان جمعت ما کحیزبون و هی الداهیه لمزیه الواو باغناء حذف الیاء عن حذفها بخلاف العکس فابقها و اقلبها یاء لانکسار ما قبلها و قل فیه حزابین فهو حکم حتما و خیروا الحاذف فی حذف ما اراد من زائدی سرندی و هما نونه و الفه لتکافئهما فان شاء یقول سراند او سراد و معناه

الشدید و کل ما ضاهاه کالعلندی و هو البعیر الضخم فان شاء یقول علاند او علاد

التصغیر

فُعیلاً اجعل الثلاثیّ إذا

صغّرته نحوُ قُذیٍّ فی قذا

فُعیعِل? مع فُعیعیلٍ لما

فاق کجعل درهمٍ دریهما

وما به لمنتهی الجمع وُصِل

به الی أمثله التصغیر صِل

وجائزّ تعویضُ یا قبل الطرف

إن کان بعضُ الاسم فیهما انحذف

وحائدّ عن القیاس کلّ ما

خالف فی البابین حکماً رُسِما

لتلو یا التصغیر من قبل عَلم

تأنیثٍ او مدّتِه الفتح انحتم

کذاک مدّه أفعالٍ سبق

أو مدَّ سکران و ما به التحق

وألِفُ التأنیث حیث مُدّا

وتاؤه منفصلین عدّا

کذا المزید آخراً للنسب

وعجزُ المضاف و المرکّب

وهکذا زیادتنا فعلانا

من بعد أربعٍ کزعفرانا

وقدّر انفصال ما دلّ علی

تثنیهٍ أو جمع تصحیحٍ جلا

وألِف التأنیث ذو القصر متی

زاد علی أربعه لن یُثبتا

وعند تصغیر حُباری خیِّر

بین الحبُیری فاد و الحُبیِّر

واردُدْ لأصلٍ ثانیاً لیناً قلِب

فقیمهً صَیِّر قویمهً تصب

وشذّ فی عیدٍ عُییدّ وحُتم

للجمع من ذا ما لتصغیرٍ عُلِم

والألف الثان المزیدُ یُجعلُ

واواً کذا ما الأصل فیه یُجهل

وکمِّل المنقوص فی التصغیر ما

لم یحوِ غیر التاء ثالثاً کما

ومَن بترخیمٍ یُصغّر اکتفی

بالأصل کالعُطیف یعنی المِعطفا

اختم بتا التأنیث ما صغّرت مِن

مؤنّثٍ غارٍ ثلاثیٍّ کسِن

ما لم یکن بالتا یُری ذا لبس

کشجرٍ وبقرٍ وخمْس

وشذّ ترک دون لبسٍ وندَر

لحاق تا فیما ثلاثیًّا کثر

وصغَّروا شذوذاً الذی التی

وذا مع الفروع

منها تا وتی

هذا باب التصغیر

عبر به سیبویه و بالتحقیر و هو تفنن. فعیلا بضمه ففتحه فیاء ساکنه اجعل الثلاثی اذا صغرته نحو قذی فی تصغیر قذا و هو ما یسقط فی العین و الشراب.

فعیعل بضبط الوزن قبله بزیاده عین مکسوره مع فعیعیل بضبط الوزن قبله بزیاده یاء ساکنه اجعلا لما فاق الثلاثی کجعل درهم دریهما و جعل قندیل قنیدیلا.

و ما به لمنتهی الجمع وصل من الحذف السابق به الی امثله التصغیر صل فقل فی سفرجل و خدرنق و سبطری و مستدع و الندد و یلندد و حیزبون و سرندی سفیرج و خدیرق او خدیرن و سبیطر و مدیع و الید و یلید و حزیبین و سریند او سرید.

و جائز تعویض یا ساکنه قبل الطرف ان کان بعض الاسم فیهما ای فی التکسیر و التصغیر انحذف فیقال فی سفرجل سفاریج و سفیریج.

و حائد ای مائل خارج عن القیاس کل ما خالف فی

البابین ای بابی التکسیر و التصغیر حکما رسما کتکسیر حدیث علی احادیث و تصغیر مغرب علی مغیربان. لتلو ای للحرف الذی بعد یا التصغیر اذا کان من قبل علم ای علامه تانیث کتائه او مدته ای الفه الفتح انحتم کعظیمه و حبیلی و حمیراء کذاک ای کالتالی یاء التصغیر السابق فی وجوب فتحه ما ای الحرف الذی مده افعال ای الفه سبق کاجیمال او الذی سبق مد سکران و ما به التحق من عثمان و نحوه کسکیران و عثیمان.

و الف التانیث حیث مدا و تاؤه منفصلین عدا فلا یحذفان للتصغیر و ان حذفا للتکسیر کقولک فی قرفصاء و سفرجله قریفصاء و سفیرجه کذا الیاء المزید آخرا للنسب عد منفصلا فلا یحذف کقولک فی عبقری عبیقری و

کذا عجز المضاف کقولک فی امریء القیس امیریء القیس و کذا عجز المرکب ترکیب مزج کقولک فی بعلبک بعیلبک.

و هکذا زیادتا فعلانا و هما الالف و النون عدا منفصلین فلا یحذفان اذا کانا من بعد اربع کزعفرانا فیقال فیه زعیفران.

و قدر ایضا انفصال ما دل علی تثنیه او جمع تصحیح جلا بالجیم ای دل علیه من العلامه فلا تحذفه کقولک فی جداران و ظریفون و ظریفات

اعلاما جدیران ظریفون و ظریفات.

و الف التانیث ذو القصر متی زاد علی اربعه و لم تسبقه مده لن یثبتا بل یحذف کقولک فی قرقری و لغیزی قریقر و لغیغز.

و عند تصغیر ما فیه الف مقصوره قبلها مده نحو حباری خیر بین حذف المده فیقال الحبیری فادر ذلک و بین حذف الف التانیث فیقال الحبیر و اردد لاصل حرفا ثانیا اذا کان لینا قلب عن لین فقیمه بالیاء صیر اذا صغرتها قویمه بالواو رد الی الاصل تصب و شذ فی تصغیر عید عیید اذ کان الاصل عویدا لانه من العود و خرج بقید

اللین ثانی متعد و بالقلب عنه ثانی ایمه و ما یاتی فی البیت بعده.

و حتم للجمع المکسر المفتوح الاول من ذا الرد ما لتصغیر علم فیقال فی تکسیر میزان موازین بقلب الیاء واوا و فی تکسیر عید اعیاد باثباتها شذوذا و لا رد فیما لا یتغیر فیه الاول کقیم فی قیمه و الالف الثانی المزید یجعل بالقلب واوا کهویبیل فی هابیل کذا یقلب واوا ما الاصل فیه یجهل کعویج فی عاج.

و کمل المنقوض ای المحذوف بعضه فی التصغیر برد ما حذف منه ما دام لم یحو غیر التاء ثالثا کما علما فقل فیها موی و کشفه فقل فیها شفیهه

بخلاف ما اذا حوی ثلاثه غیر التاء فلا تکمل کجویه فی جاه.

و من بترخیم یصغر اکتفی بالاصل و حذف الزائد لانه حقیقته و الحق به تاء التانیث اذا کان مؤنثا ثلاثیا کالعطیف یعنی

المعطفا و کحمید فی حامد و حمدان و حماد و محمود و احمد و سویده فی سوداء و قریطس فی قرطاس.

فرع: حکی سیبویه فی تصغیر ابراهیم و اسماعیل بریها و سمیعا بحذف الهمزه منهما و الالف و الیاء و حذف میم ابراهیم و لام اسماعیل قال فی شرح الکافیه و لا یقاس علیهما.

و اختم بتا التانیث ما صغرت من مؤنث معنی عار عنها لفظا ثلاثی کسن فقل فیها سنینه و ید فقل فیها یدیه ما دام لم یکن بالتاء یری ذا لبس فان کان کشجر و بقر و خمس التی من الفاظ عدد المؤنث فلا تلحقه اذ یلتبس الاولان بالمفرد و الثالث بعدد

المذکر.

و شذ ترک التاء دون لبس کقولهم فی قوس قویس و ندر لحاق تا فیما ثلاثیا کثر بفتح المثلثه ای زاد علیه کقولهم فی وراء و قدام وریئه و قدیدیمه.

و صغروا من المبنیات شذوذا الذی و التی و تثنیتهما و جمعهما کما فی شرح الکافیه و ذا مع الفروع منها تا و تی و تثنیتهما و جمعهما و خالفوا بها تصغیر المعرب فی ابقاء اولها علی حرکته الاصلیه و التعویض من ضمه الفا مزیده فی آخرها فقالوا اللذیا و اللتیا و اللذیون

و اللویون و اللویتا و اللتیات و ذیا و تیا و ذیان و تیان و منع ابن هشام تصغیر تی استغناء بتا و اللا و اللائی استغناء باللتیات و اتفقوا علی منع تصغیر ذی للالباس.

خاتمه: یصغر ایضا من غیر المتمکن شذوذا

افعل فی التعجب نحو ما احیسنه و المرکب ترکیب مزج کما سبق

النّسَب

یاءً کیا الکرسیِّ زادوا للنسب

وکلُّ ما تلیه کسرُهُ وَجَب

ومثله ممّا حواهُ احذف وتا

تأنیثٍ او مدَّته لا تثبتا

وإن تکن تربَعُ ذا ثانٍ سکن

فقلبُها واواً وحذفها لا تثبتا

لشبهها الملحق و الأصلیِّ ما

لها وللأصلیِّ قلبّ یُعتمی

والألِف الجائز أربعا أزل

کذاک یا المنقوص خامساً عُزل

والحذف فی الیا رابعاً أحقُّ من

قلبٍ وحتمّ قلبُ ثالثٍ یَعِنّ

وأول ذا القلب انفتاحاً وفعِل

وفعلّ عینهما افتح وفِعِل

وقیل فی المرمیِّ مرمویُّ

واختیر فی استعمالهم مرمیُّ

ونحو حیٍّ فتحُ ثانِیه یجب

واردده واواً إن یکن عنه قلِب

وعلم التثنیه احذِف للنسب

ومثلُ ذا فی جمع تصحیحِ وجب

وثالثّ من نحو طیِّبٍ حُذِف

وشذَّ طائیُّ مقولاً بالألف

وفعلیُّ فی فعیله التزم

وفعلیّّّ فی فعیلهٍ حُتِم

وألحقوا مُعَلَّ لامٍ عریا

من المثالین بما التا أولیا

وتمَّموا ما کان کالطویله

وهکذا ما کان کالجلیله

وهمز ذی مدٍّ ینال فی النسب

ما کان فی تثنیهٍ له انتسب

وانسُب لصدر جملهٍ وصدر ما

رُکِّب مزجاً ولثانٍ تمَّما

إضافهً مبدوءهً بابنٍ أو اب

أو ماله التعریف بالثانی وَجَب

فیما سوی هذا انسُبن للأوّل

ما لم یُخف لبسّ کعبدِ الأشهل

واجبر بردِّ اللام ما منه حُذِف

جوازاً ان لم یکُ ردُّ ألف

فی جمعی التصحیح أو فی التثنیه

وحقُّ مجبورٍ بتوفیه

وبأخٍ أختاًً وبابنٍ بنتاً

ألحِق ویُونسُ أبی حذف التا

وضاعفِ الثانی من ثنائی

ثانیه ذولینٍ کلا ولائی

وإن یکن کشِیَهٍ ما الفا عدم

فجبرُهُ وفتحُ عینیه التزم

والواحد اذکر ناسباً للجمع

إن لم یشابه واحداً بالوضع

ومع فاعلٍ وفعّالٍ فعِل

فی نسبٍ أغنی عن الیا فقبِل

وغیر ما أسلفته مقرّراً

علی الذی یُنقلُ منه اقتصرا

هذا باب النسب

یاء مشدده کیا الکرسی زادوا فی آخر الاسم للنسب و کل ما تلیه کسره وجب کقولهم فی النسب الی احمد احمدی.

و مثله ای مثل یاء النسب اما فی التشدید او فی کونها للنسب مما حواه احذف اذا کان قبله ثلاثه احرف فقل فی النسب

الی کرسی

و شافعی کرسی و شافعی و لم ار من تعرض لجواز شافعوی قیاسا علی مرموی و ان کان بعض الفقهاء استعمله و هو حسن للبس فان کان قبله حرفان کعلی جاز الحذف و القلب کعلوی او حرف فسیاتی فی قوله و نحو حی فتح ثانیه یجب.

و تا تانیث او مدته ای الفه لا تثبتا بل احذفها فقل فی النسبه الی مکه مکی و قول العامه فی خلیفه خلیفتی لحن من وجهین.

و ان تکن مده التانیث تربع ای تقع رابعه فی اسم اتی ذا ثان سکن فقلبها واوا مباشره باللام او مفصوله بالف و حذفها ای کل منهما حسن لکن المختار الثانی کقولک فی حبلی حبلی و حبلوی و حبلاوی و یجب الحذف اذا کانت خامسه فصاعدا کما سیاتی او رابعه متحرکا ثانی ما هی فیه کقولک فی حباری

و جمزی حباری و جمزی. لشبهها ای مده التانیث و هو الملحق و الاصلی عطف علی شبهها الخبر المقدم علی مبتدئه و هو ما لها لمده التانیث من حذف و قلب و لکن للاصلی قلب یعتمی ای یختار و کذا الملحق کقولهم فی ارطی و ملهی ارطی و ارطوی و ملهی و ملهوی.

و الالف الجائز ای المتعدی اربعا ازل کما تقدم کذاک یا المنقوص اذا وقع خامسا عزل بمعنی حذف کقولک فی المعتدی معتدی.

و الحذف فی الیا ای یاء المنقوص اذا وقع رابعا احق من قلب کقولک فی القاضی قاضی و یجوز القلب کقولک قاضوی و حتم

قلب الف او یاء ثالث یعن کقولک فی الفتی و العمی فتوی و عموی.

و اول ذا القلب حیث قلنا به انفتاحا و فعل بفتح اوله و کسر الثانی منه و من الاتیین

و فعل بضم اوله عینهما افتح عند النسب بقلب الکسره فتحه و کذا فعل بکسر اوله اقلب کسره عینه فتحه عند النسب فقل فی نمر و دئل و ابل نمری و دؤلی و ابلی.

و قیل فی النسب الی ما فی آخره یاءان ثانیتهما اصلیه نحو المرمی مرموی بحذف اول الیاءین و قلب ثانیهما واوا بعد فتح

العین و اختیر فی استعمالهم مرمی بحذف الیاءین و الاول احسن لامن اللبس.

و کل ما فی آخره یاء مشدده قبلها حرف نحو حی فتح ثانیه عند النسب یجب من غیر تغییر له ان لم یکن منقلبا عن واو نحو حیوی و اردده واوا ان یکن عنه قلب کطی فقل فیه طووی و ثالثه تقلبه واوا مطلقا فقل فیه حیوی.

و علم التثنیه احذف للنسب و مثل ذا فی جمع تصحیح وجب فیحذف علمه کقولک فی زیدان و زیدون علمین زیدی نعم من اجری

زیدان علما مجری سلمان قال زیدانی و من اجری زیدین مجری غسلین قال زیدینی و من اجراه مجری عربون و الزمه الواو و فتح النون قال زیدونی.

و ثالث من نحو طیب حذف عند النسب فقل طیبی بسکون الیاء و لکن شذ من هذا طائی المنسوب الی طییء اذ قیاسه طیئی لکنه اتی مقولا بالالف المقلوبه عن الیاء الساکنه و خرج بنحو طیب هبیخ و مهیم فلا تحذف یاؤهما لانها فی طیب مکسوره موصوله بما قبل الاخر فاورثت ثقلا بخلافها فی هبیخ لفتحها و فی

مهییم لانفصالها.

و فعلی بفتحتین فی النسب الی فعیله بفتح اوله و کسر ثانیه الصحیح العین الغیر المضاعف التزم فقل فی حنیفه حنفی و فعلی بضمه ففتحه فی النسب الی فعیله کذلک حتم فقل فی جهینه جهنی.

و

الحقوا معل لام عریا من التاء من المثالین المذکورین بما التا اولیا منهما فقالوا فی عدی و قصی عدوی و قصوی کما قالوا فی ضریه و امیه ضروی و اموی بخلاف صحیح اللام منهما فلا

تحذف منه الیاء فیقال فی عقیل و عقیل عقیلی و عقیلی.

و تمموا ما کان علی فعیله بفتح الفاء و هو معتل العین کالطویله فقالوا فیه طویلی و هکذا تمموا ما کان علی هذا الوزن و هو مضاعف کالجلیله فقالوا فیه جلیلی و تمموا ایضا ما کان علی فعیله و هو مضاعف کقلیله.

و همزه ذی مد ینال ای یعطی فی النسب ما کان فی تثنیه له انتسب فیقال فی قراء و صحراء و کساء و علباء قرائی و صحراوی و کسائی و کساوی و علبائی و علباوی.

و انسب لصدر جمله اسنادیه فقل فی تابط شرا تابطی و صدر ما رکب مزجا فقل فی بعلبک بعلی

و انسب لثان تمما اضافه اما مبدوءه بابن او اب او ام کعمری و بکری و کلثومی فی ابن عمر و ابی بکر و ام کلثوم او اولها ما له التعریف بالثانی وجب بان کانت اضافته معنویه کزیدی فی غلام زید و عندی فی هذا القسم نظر لاجل اللبس و فی القسم الاول بحث و هل یلحق بما ذکر المبدوءه ببنت کما قلنا انه کنیه و لم ار من ذکره. فیما سوی هذا المقرر کالذی لیس مصدرا بما عرف بالثانی و لا بکنیه کما فی شرح الکافیه و هو یقوی بحثی الا ان یمنع انه

کنیه انسبن للاول و احذف الثانی ما دام لم یخف لبس فقل فی امریء القیس امرئی فان خیف فاحذف الاول و انسب للثانی کعبد

الاشهل فقل فیه اشهلی و هذا یعضد نظری فی القسم السابق.

و اجبر برد اللام ما منه حذف عند النسب جوازا ان لم یک رده الف فی جمعی التصحیح او فی التثنیه فقل فی غد غدوی و ان شئت غدی و حق مجبور بالرد بهذی ای بجمعی التصحیح او التثنیه توفیه له بالرد بالنسب حتما فیقال فی اخ و عضه اخوی و عضوی لیس غیر.

و باخ اختا الحق فقل فیها بعد حذف تائها اخوی و بابن بنتا الحق فقل فیها بعد حذف تائها بنوی کما تقول ذلک فی ابن بعد حذف همزته هذا مذهب سیبویه و الخلیل و یونس بن حبیب الضبی الولاء من البصریین ابی حذف التا منهما فقال اختی و بنتی و هو الذی امیل الیه لاجل اللبس.

و ضاعف وجوبا الثانی من ثنائی ثانیه ذو لین عند النسب

الیه ثم ان کان الفا قلب المضاعف همزه و یجوز قلبها واوا کلا و لائی و لاوی و فی فیوی و لو لوی اعلاما اما الذی ثانیه صحیح فیجوز فیه التضعیف و عدمه ککم و کمی و کمی.

و ان یکن کشیه فی اعتلال اللام ما الفا عدم فجبره عند النسب الیه برد الفاء و فتح عینه التزم عند سیبویه فیقال فیه وشوی و اجاز الاخفش السکون فیقال وشیی اما غیر المعل اللام منه فلا یجبر کقولک فی عده عدی.

و الواحد اذکر ناسبا للجمع ان لم یشابه واحدا بالوضع ای بوضعه علما فقل فی فرائض فرضی بخلاف ما اذا شابهه بان وضع علما فیقال فی الانمار انماری و فی الانصار انصاری.

و مع فاعل و فعال بفتحه فتشدید فعل بفتحه فکسره فی نسب

اغنی عن الیا السابقه فقبل اذ ورد

کقولهم لابن و تمار و طعم ای صاحب لبن و تمر و طعم و لیس فی هذین الوزنین معنی المبالغه الموضوعین له و خرج علیه قوله تعالی و ما ربک بظلام للعبید فصلت ای بذی ظلم.

و غیر ما اسلفته من القواعد مقررا علی الذی ینقل منه عن العرب اقتصرا و لا تقس علیه کقولهم فی الدهر دهری و فی امیه اموی و فی البصره بالفتح بصری بالکسر و فیه نظر اذا الکسر لغه

فیها و فی مرو مروزی و فی الری رازی و فی الخریف خرفی و فی عظیم الرقبه رقبانی

هذا باب الوقف

تنوینا اثر فتح فی معرب او مبنی اجعل الفا وقفا کرایت زیدا و ایها و تنوینا تلو غیر فتح و هو الضم و الکسر احذفا وقفا کجاء زید و مررت بزید.

و احذف لوقف فی سوی اضطرار صله غیر الفتح فی الاضمار ای الحرف الذی ینشا فی اللفظ عن اشباع الحرکه فی الضمیر و هو فی غیر الفتح و هو الضم و الکسر الواو و الیاء کرایته و مررت به و اثبت صله الفتح و هی الالف کرایتها اما فی الضروره فیجوز اثبات الجمیع.

و اشبهت اذا منونا نصب فالفا فی الوقف نونها قلب و به قرء السبعه و اختار ابن عصفور تبعا لبعضهم ان الوقف علیها بالنون و هو الذی امیل الیه فرارا من الالتباس و القراءه سنه متبعه و حذف یا المنقوص ذی التنوین عند الوقف ما دام لم

ینصب اولی من ثبوت لها فاعلما کقراءه السته و لکل قوم هاد الرعد و ما لهم من دونه من وال الرعد و باثبات الیاء فیهما قرا ابن کثیر بخلاف المنصوب فانه یبدل من تنوینه الف ان کان

منونا کقطعت وادیا و تثبت یاؤه ساکنه ان لم یکن کاجب الداعی بخلاف غیر المنون کما صرح به بقوله و غیر ذی التنوین المرفوع و المجرور بالعکس فثبوت یائه اولی من حذفها و فی منقوص محذوف العین نحو مر اسم فاعل من ارای او محذوف الفاء کیف علما کما فی شرح الکافیه لزوم رد الیا عند الوقف اقتفی لئلا یکثر الحذف

فصل: و غیرها التانیث من محرک سکنه عند الوقف و هو الاصل او قف رائم التحرک بان تخفی الصوت بالحرکه ضمه کانت او کسره او فتحه و خصه الفراء تبعا للقراء بالاولین او اشمم الضمه فقط عند الوقف بان تشیر الیها بشفتیک من غیر تصویت او قف مضعفا ای مشددا ما ای حرفا لیس همزا او علیلا ان قفا ای تبع الحرف الموقوف علیه الموصوف بما ذکرحرفا محرکا کهذا جعفر و هذا وعل بخلاف الهمز کخطا و العلیل کالقاضی و یخشی و یدعو و التابع

ساکنا کعمرو و حرکات انقلا عند الوقف من الموقوف علیه لساکن قبله تحریکه لن یحظلا ای یمنع نحو و تواصوا بالصبر.

«ان ابن ماریه اذ جد النقر

و جاءت الخیل و اثابی زمر»

لا ینقل الی متحرک کجعفر و لا ممتنع التحریک اما لتعذر کانسان او استثقال کقضیب و خروف او اداء الی بناء لا نظیر له کبشر مرفوعا و ذهل مجرورا کما سیاتی.

و نقل فتح من سوی المهموز

لا یراه نحوی بصری اما من المهموز کخبء فیراه و کوف نقلا الفتح من سوی المهموز ایضا.

و النقل ان یعدم نظیر للاسم حینئذ بان یکون المنقول ضمه مسبوقه بکسره او بالعکس ممتنع کما تقدم و لکن ذاک النقل فی المهموز و ان ادی الی ما ذکر

لیس یمتنع فیجوز فی ردء و کفء هذا ردء و مررت بکفء. ثم لما صدر فی الضابط اشتراط ان یکون الموقوف علیه غیر هاء

التانیث لیفعل فیه ما ذکر احتاج الی بیان ما یفعل فیه اذا کان هاء فقال فی الوقف تا تانیث الاسم ها جعل ان لم یکن بساکن صح وصل کمسلمه و فتاه بخلاف ما اذا وصل به کبنت و اخت و بخلاف تاء تانیث الفعل کقامت و اما تاء تانیث الحرف کثمت و ربت فاختار فی شرح الکافیه جواز ذلک فیهما فیقال ربه و ثمه قیاسا علی قولهم فی لات لاه.

و قل ذا ای جعل التاء المذکور هاء فی الوقف فی جمع تصحیح

للمؤنث کقول بعضهم دفن البناه من المکرماه و فی ما ضاهی ه کهیهات و اولات و کثر فی ذلک عدم الجعل المذکور و غیر ذین ای جمع التصحیح و ما ضاهاه کغرفه و غلمه بالعکس انتمی فالکثیر فیه جعل التاء هاء و القلیل عدم ذلک

فصل: و قف بها السکت علی الفعل المعل بحذف آخر کاعط من سال و لم یعط فقل فی الوقف علیهما اعطه و لم یعطه و ذلک جائز و لیس حتما فی جمیع المواضع سوی ما اذا کان الفعل قد بقی علی حرف واحد کع او حرفین احدهما زائد کیع مجزوما فانه واجب فیقال فیهما عه و لم یعه فراع ما رعوا و ما فی الاستفهام ان جرت حذف الفها وجوبا و اولها الها ان تقف نحو:

«یا اسدیا لم اکلته لمه

لو خافک الله علیه حرمه»

و ذلک جائز و لیس حتما فی جمیع المواضع سوی ما اذا انخفضا باسم کقولک فی اقتضاء م اقتضی اقتضاء مه.

و وصل ذی الهاء اجز

کائن بکل ما حرک تحریک بناء لزما عند الوقف علیه نحو هاؤم اقرءوا کتابیه الحاقه و لزم صفه بناء احترز به مما لا یلزم بناؤه کالمنادی فلا توصل به الهاء و مثله الفعل

الماضی و شذ مجیء ذلک کما قال و وصلها بغیر ذی تحریک بنا ادیم شذ نحو:

«یا رب یوم لی لا اظلله

ارمض من تحت و اضحی من عله»

و قوله فی المدام البناء استحسنا بیان لاحسنیه الاتصال فلا یعد مع قوله و وصل ذی الهاء البیت المبین للوقوع تکرارا فتامل.

و ربما اعطی لفظ الوصل ما للوقف نثرا من لحاق الهاء نحو

لم یتسنه و انظر البقره و غیره نحو هذه حبلو یا فتی و فشا ذلک منتظما نحو:

«تترک ما ابقی الدبا سبسبا

مثل الحریق وافق القصبا»

بتضعیف الباء

الإماله

الألِفُ المبْدَلَ مِن یا فی طرف

أمِل کذا الواقعُ منه الیا خلف

دون مزیدٍ أو شذوذٍ و لما

تلیه ها التأنیث ما الها عَدِما

وهکذا بَدَلُ عین الفعل إن

یؤل الی فلت کماضی خف ودِن

کذاک تالی الیاء و الفصل اغتفر

بجرفٍ أو مع هاکجیبها أدِر

کذاک ما یلیه کسرّ أو یلی

تالی کسرٍ أو سکونٍ قد ولی

کسراً وفصلُ الها کلا فصلٍ یُعدّ

فدرهماک من یمله لم یصدّ

وحرف الاستعلا یکُفُّ مُظهرا

من کسرٍ او یا و کذا تُکَفُّ زا

إن کان ما یکفُّ بعد متصل

أو بعد حرفٍ أو بحرفین فصِل

کذا إذا قدِّم ما لم ینکسر

أو یسکُن إثرَ الکسر کالمطواع مِر

وکُفَّ مُستعلٍ ورا ینکفُّ

بکسر را کغارماً لا أجفو

ولا تُمِلْ لسببٍ ما لم یتصل

والکفُّ قد یوجبه ما ینفصل

وقد أمالوا لتناسبٍ بلا

داعٍ سواها کعمادا وتلا

ولا تُمِل ما لم ینل تمکّنا

دون سماعٍ غیرها و غیرنا

والفتح قبل کسر راءٍ فی طرف

امِلْ کللأیسر مل تکف الکُلف

کذا الذی تلیه ها التأنیث فی

وقف إذا ما کان غیر ألِف

هذا باب الاماله

هی کما فی

شرح الکافیه ان ینحی بالالف نحو الیاء و بالفتحه قبلها نحو الکسره الالف المبدل من یا فی طرف امل کالهدی و هدی کذا امل الالف الواقع منه الیا خلف فی بعض التصاریف دون حرف مزید معها او شذوذ لوقوعها کحبلی بخلاف نحو قفا فان الیاء تخلف الفه بزیاده فی التصغیر کقفی و فی التکسیر کقفی و شذوذ کقول هذیل فی اضافته الی الیاء قفی.

و ثابت لما تلیه التانیث حکم ما الها عدما من الاماله کرماه و هکذا امل الالف الکائنه بدل عین الفعل ان یؤل ذلک الفعل عند اسناده الی التاء الی وزن فلت بکسر الفاء کماضی خف و دن و هو خاف و دان فانک تقول فیهما خفت و دنت. کذاک امل الفا تالی الیاء کبیان و کذا سابق الیاء کبایع کما فی شرح الکافیه و الفضل بین الیاء و بین الالف المتاخره اغتفر فی جواز الاماله ان کان بحرف وحده کیسار او بحرف مع ها کجیبها ادر کذاک امل ما ای الفا یلیه کسر کعالم او یلی حرفا تالی کسر ککتاب او یلی حرفا تالی سکون قد ولی ذلک السکون کسرا کشملال.

و فصل الها بین الساکن و بین الحرف التالیه الالف کلا فصل یعد لخفائها فدرهماک من یمله لم یصد ای لم یمنع من امالته.

و حرف الاستعلا ای حروفه و هی مجموع قظ خص ضغط یکف مظهرا من کسر او یا عن الاماله بخلاف الخفی منهما کالکسره المقدره و ما اذا اتی الفها عن یاء.

و کذا تکف را غیر مکسوره الاماله نحو عذار و عذاران و راشد ان کان ما یکف من حروف الاستعلاء بعد بالضم ای بعد الالف متصل بها کناصح او بعد

حرف تلاها کواثق او بحرفین فصل عنها کمواثیق کذا یکف حرف الاستعلاء اذا قدم علی الالف ما دام لم ینکسر او لم یسکن اثر الکسر کغالب بخلاف ما اذا انکسر کغلاب او سکن اثر الکسر کالمطواع مر فلا تمنع الاماله.

و فی شرح الکافیه فیما اذا انکسر لا یمنع و فی الساکن تالیه یجوز

ان یمنع و ان لا یمنع فان اراد به عدم تحتم الاماله فهذا شانها فی جمیع احوالها کما سیاتی فلا وجه لتخصیصه بهذه الصوره و الاشعار بتغایره لما قبله و ان اراد بیان احتمالین متساویین فی وجوب الکف و عدمه فلا باس و لعله المراد فتامل.

و کف حرف مستعل و کف را ینکف بکسر را فتاتی الاماله کغارما لا اجفو و لا تمل لسبب لم یتصل کلزید مال و الکف قد یوجبه ما ینفصل ککتاب قاسم و خالف ابن عصفور فی المسالتین و قواه ابن هشام رادا به علی المصنف و اقول الفرق قوه المانع و لذا قدم علی المقتضی و ایضافالمقتضی هنا اذا وجد لا یوجب الاماله کما فی الکافیه و شرحها و المانع اذا وجد اوجب الکف فاتضحت تفرقه المصنف و اتیانه بقد یشعر بانه قد لا یکفو به صرح فی شرح الکافیه.

و قد امالوا لتناسب فی رؤوس الای و غیرها بلا داع ای طالب للاماله سواه کعمادا ای کالفه الاخیره امیلت لتناسب الالف التی قبلها و کالف تلا من قوله تعالی و القمر اذا تلاها الشمس امیلت و ان کان اصلها واوا لتناسب رؤوس الای و لا تمل ما لم ینل تمکنا بان کان مبنیا دون سماع یحفظ نحو الحجاج وراء و نحوها من فواتح السور غیرها و غیرنا فاملها

و ان کان غیر متمکنین قیاسا.

و الفتح قبل کسر راء فی طرف امل کللایسر مل تکف الکلف ای کسینه کذا امل فتح الحرف الذی تلیه ها التانیث فی وقف کرحمه و نعمه و قوله اذا ما کان غیر الف زیاده توضیح اذ معلوم ان الالف لا تفتح

التَّصْریفُ

حَرْفٌ وَ شِبْهُهُ مِنَ الصَّرْفِ بَرِّیٌ

وَ ما سِواهُما بِتَصْریفٍ حَریٌّ

وَ لَیْسُ اَدْنی مِنْ ثُلاثِیٍّ یُری

قابِلَ تَصْریفٍ سِوی ما غُیِّرا

وَ مُنْتَهَی إسْمٍ خَمْسٌ إنْ تَجَرَّدا

وَ إنْ یُزَدْ فیهِ فَما سَبْعاً عَدا

وَ غَیْرَ آخِرِ الثُّلاثِی افْتَحْ وَ ضُمَّ

وَ اکْسِرْ وَ زِدْ تَسْکینَ ثانیهِ تَعُمَّ

وَ فِعُلٌ اُهْمِلَ وَ الْعَکْسُ یَقِلُّ

لِقَصْدِهِمْ تَخْصیصَ فِعْلٍ بِفُعِلَ

وَ افْتَحْ وَ ضُمَّ وَ اکْسِرِ الثّانِیَ مِنْ

فِعْلٍ ثُلاثِی وَ زِدْ نَحْوَ ضُمِنَ

وَ مُنْتَهاهُ اَرْبَعٌ إن جُرِّ دا

وَ اِنْ یُزَدْ فیهِ فَما سِتّاً عَدا

لإِسْمٍ مِجَرَّدٍ رُباعٍ فَعْلَلٌ

وَ فِعْلِلٌ وَ فِعْلَلٌ وَ فُعْلُلٌ

وَ مَعَ فِعَلٍّ فُعْلَلٌ وَ إِنْ عَلا

فَمَعَ فَعَلَّلٍ حَوی فَعْلَلِلاً

کَذا فُعَلِّلٌ وَ فِعْلَلٌّ وَ ما

غایَرَ لِلزَّیْدِ اَوِ النَّقْصِ انْتَمی

وَ الْحَرْفُ إِنْ یَلْزَمْ فَاَصْلٌ وَ الَّذی

لا یَلْزَمُ الزّائدُ مِثْلُ تَا احْتُذِیَ

بِضِمْنِ فَعْلٍ قابِلِ الاُصُولَ فی

وَزْنٍ وَ زائِدٌ بِلَفْظِهِ اکْتُفِیَ

وَ ضاعِفِ اللّامَ إِذا اَصْلٌ بَقَیِ

کَراءِ جَعْفَرٍ وَ قافِ فُسْتُقٍ

وَ اِنْ یَکُ الزّائِدُ ضِعْفَ اَصْلٍ

فَاجْعَلْ لَهُ فِی الوَزْنِ ما لِلاَصْلِ

وَ احْکُمْ بِتَاْصیلِ حُروفِ سِمْسِمٍ

وَ نَحْوِهِ وَ الْخُلْفُ فی کَلَمْلِمٍ

فَاَلِفٌ اَکْثَرَ مِنْ اَصْلَیْنِ

صاحَبَ زائِدٌ بِغَیرِ مَیْنٍ

وَ الْیا کَذا وَ الواوُ إِنْ لَمْ یَقَعا

کَماهُما فی یُؤْیؤُءٍ وَ وَعْوَعا

وَ هکذا هَمْزٌ وَ میمٌ سَبَقا

ثَلاثَهً تَاْصیلُها تَحَقَّقا

کَذاکَ هَمْزٌ آخِرٌ بَعْدَ اَلِفٍ

اَکْثَرَ مِنْ حَرْفَیْنِ لَفْظُها رَدِفَ

وَ النّوُنُ فِی الآخِرِ کَالْهَمْزِ وَ فی

نَحْوِ غَضَنْفَرٍ اَصالَهً کُفِیَ

وَ التّاءُ فِی التَّاْنیثِ وَ الْمُضارَعَهِ

وَ نَحْوِ الإِسْتِفْعالِ وَ الْمُطاوَعَهِ

وَ الْهاءُ وَقْفاً کَلِمَه وَ لَمْ تَرَه

وَ اللّامُ فِی الإِشارَهِ الْمُشْتَهِرَهِ

وَ امْنَعْ زِیادَهً بِلا

قَیْدِ ثَبَتَ

إِنْ لَمْ تَبَیَّنْ حُجَّهٌ کَحَظَلَتْ

هذا باب التصریف

و هو کما فی شرح الکافیه تحویل الکلمه من بنیه الی غیرها لغرض لفظی او معنوی و لکثره ذلک اتی بالتفعیل الدال علی المبالغه.

حرف و شبهه و هو المبنی من الصرف بری عبر به هنا دون التصریف للاشعار بانه لا یقبله بوجه بخلاف ما لو اتی به فانه یوهم نفی کثرته و المبالغه فیه دون اصله و ما سواهما و هو الاسم المتمکن و الفعل الذی لیس بجامد بتصریف حری ای حقیق.

و لیس ادنی من ثلاثی یری قابل تصریف اذ لا یکون کذلک الا الحرف و شبهه سوی ما غیرا بالحذف بان کان اصله ثلاثه ثم حذف بعضه فانه یقبله کید و ق و بع.

و منتهی حروف اسم خمس ان تجردا من زائد نحو سفرجل و اقله ثلاث کرجل و ما بینهما اربع کجعفر و ان یزد فیه فما سبعا عدا ای جاوز بل جاء علی ست کانطلاق و سبع کاستخراج و قد یجاوز سبعا بتاء تانیث کقرعبلانه قال بعضهم و بغیرها کقولهم کذبذبان.

و غیر آخر الثلاثی و هو اوله و ثانیه افتح و ضم و اکسر بتوافق و تخالف تبلغ تسعه و هی من جمله ابنیته نحو فرس و عضد و کبد و عنق و صرد و دئل و سیاتی ان هذا قلیل ابل ضلع و سیاتی ان فعل مهمل و زد تسکین ثانیه مع فتح اوله و ضمه و کسره تبلغ ثلاثه و هی مع ما تقدم تعم ابنیته فلا یخرج عنها شیء نحو فلس برد جذع.

و فعل بکسر الاول و ضم الثانی اهمل لثقل الانتقال من الکسر الی الضم و الحبک ان ثبت فمن التداخل

و العکس و هو فعل بضم الاول و کسر الثانی یقل فی الاسماء لقصدهم تخصیص فعل و هو فعل المفعول بفعل و مما جاء منه دئل لدویبه و رئم للاست و وعل للوعل.

و افتح و ضم و اکسر الثانی من فعل ثلاثی من فتح اوله نحو ضرب ظرف علم و هذه فقط ابنیته الاصلیه کما ذکر سیبویه و زد فی اصوله عند بعضهم نحو ضمن بضم اوله و کسر ثانیه و الصحیح انه لیس باصل و انما هو مغیر من فعل الفاعل. و ما احتج به ذلک البعض من انه جائت افعال لم ینطق لها بفاعل قط کزهی و لو کان فرعا للزم ان لا یوجد الا حیث یوجد الاصل مردود بان

العرب قد یستغنی بالفرع عن الاصل ا لا تری انه قد جائت جموع لم ینطق لها بمفرد کمذاکیر و نحوه و هی لا شک ثوان عن المفردات.

و منتهاه ای الفعل اربع ان جردا من زائد کعربد و اقله ثلاث و ان یزد فیه فما ستا عدا بل جاء علی خمس کانطلق و ست کاستخرج. لاسم مجرد رباع اوزان هی فعلل بفتح الاول و الثالث کثعلب و فعلل بکسرهما کزبرج و فعلل بکسر الاول و فتح الثالث کقلفع و فعلل بضمهما کدملج و مع فعل بکسر الاول و فتح الثانی و تشدید اللام کفطحل فعلل بضم الاول و فتح الثالث رواه

الاخفش و الکوفیون کطحلب.

و ان علا الاسم بان کان خماسیا فمع کونه حاویا لوزن فعلل بفتح الاول و الثانی و تشدید اللام الاولی و فتحها کشقحطب حوی فعلللا بفتح الاول و الثالث و کسر الرابع کقهبلس کذا فعلل بضم الاول و فتح الثانی و تشدید اللام

الاولی و کسرها من اوزان الخماسی ایضا کخبعثن و فعلل بکسر الاول و فتح الثالث و تشدید اللام الاخیره کقرطعب و ما غایر ما ذکرناه للزید ای الزیاده و هما مصدرا زاد او النقص او نحوه انتمی کعلبط اصله علابط و محرنجم و منطلق و جخدب.

و الحرف ان یلزم تصاریف الکلمه فاصل کضاد ضرب و الذی لا یلزم هو الزائد مثل تا احتذی لسقوطها من حذا یحذو و حذوه بضمن فعل بکسر الضاد ای بما تضمنه من الحروف و هی الفاء و العین و اللام قابل یا ایها الصرفی الاصول فی وزن الکلمه فقابل الاول بالفاء و الثانی بالعین و الثالث باللام و قل وزن ضرب فعل و یضرب یفعل و زائد بلفظه اکتفی کقولک فی مکرم مفعل و یستثنی المبدل من تاء الافتعال کمصطفی فوزنه مفتعل و المکرر کما سیاتی.

و ضاعف اللام فی المیزان اذا اصل بعد ثلاثه بقی کراء جعفر فقل وزنه فعلل و قاف فستق فقل وزنه فعلل و ان یک الحرف الزائد ضعف اصل کتاء حلتیت و دال اغدودن فاجعل له فی الوزن ما للاصل بان تقابله بحرف من حروف فعل.

و احکم بتاصیل حروف سمسم و نحوه لانه لا یصح اسقاط شیء منها و الخلف ثابت فی ما صح اسقاط ثالثه کلملم بکسر

الثالث و کفکف فالکوفیون الثالث زائد مبدل من حرف مماثل للثانی و الزجاج زائد غیر مبدل و بقیه البصریین اصل هذا و حروف الزیاده عشره جمعها المصنف اربع مرات فی بیت و هو:

«هناء و تسلیم تلا یوم انسه

نهایه مسئول امان و تسهیل»

فالف اکثر من اصلین صاحب زائد بغیر مین کالف حاجب بخلاف الف قال.

و الیا کذا و الواو یکونان

زائدین اذا صحبا اکثر من اصلین ان

لم یقعا مکررین و لم تصدر الواو مطلقا و لا الیاء قبل اربعه اصول فی غیر المضارع نحو صیرف و قضیب و جوهر و عجوز فان لم یصحبا اکثر من اصلین کبیت و سوط او وقعا مکررین کما هما فی یؤیؤ لطائر و وعوعا بمعنی صوت او تصدرت الواو کورنتل او الیاء قبل اربعه اصول کیستعور فاصلان.

و هکذا همز و میم یکونان زائدین ان سبقا ثلاثه فقط تاصیلها تحققا کاصبع و مجذع فان لم یسبقا او سبقا اربعه او ثلاثه لم یتحقق اصالتها فاصلان.

کذاک همز آخر یکون زائدا اذا وقع بعد الف اکثر من حرفین اصلین لفظها ردف کحمراء و علباء فان وقع بعد الف قبلها حرفان فقط کسماء فاصل.

و النون فی الاخر کالهمز فیکون زائدا اذا وقع بعد الف قبلها اکثر من اصلین کندمان بخلاف رهان و هجان و النون اذا کان ساکنا فی الوسط نحو غضنفر

للاسد اصاله کفی و اعطی زیاده بخلاف ما اذا کان متحرکا نحو غرنیق او لا فی الوسط نحو عنبر.

و التا تکون زائده فی التانیث کمسلمه و المضارعه کتضرب و نحو الاستفعال و التفعیل و ما صرف منهما کاستخراج و تسنیم و المطاوعه کالتعلم و التدحرج و الاجتماع و التباعد و ما صرف منها.

تتمه: تکون السین زائده فی الاستفعال.

و الهاء تکون زائده وقفا فی ما الاستفهامیه المجروره کلمه و جئت مجیء مه و فی الفعل المجزوم لم تره و لم یقضه و فی الامهات و اهراق و اللام تکون زائده فی الاشاره المشتهره نحو ذلک و هنالک و فی طیسل.

و امنع یا ایها الصرفی زیاده بلا قید ثبت کما بیناه ان لم تبین

حجه علی زیادته من اشتقاق فان بینت قبلت فیحکم بزیاده نونی حنظل و سنبل لسقوطهما فی کحظلت الابل و اسبل الزرع و همزتی

شمال و احبنطا و میمی دلامص و ابنم و تاءی ملکوت و عفریت و سینی قدموس و اسطاع لسقوطها فی الشمول و الحبط و الدلاصه و البنوه و الملک و العفر و القدم و الطاعه

فصلّ فی زباده همزه الوصل

للوصل همزّ سابقّ لا یثبُتُ

إلا إذا ابتُدِیَ به کاستثبتوا

وهو لفعلٍ ماضٍ احتوی علی

أکثر من أربعهٍ نحو انجلی

والأمر و المصدرِ منه و کذا

أمرُ الثلاثی کاخشَ وامضِ وانفذا

وفی اسمٍ استٍ ابنٍ ابنمٍ سُمِع

واثنین وامرئ وتأنیثٍ تبع

وایْمُنُ همزُ أل کذا ویُبدلُ

مدّاً فی الاستفهام أو یُسهَّلُ

فصل فی زیاده همزه الوصل

للوصل همز سابق لا یثبت الا اذا ابتدی به لانه جیء به لذلک کاستثبتوا و هو لا یکون لمضارع مطلقا و لا لماض ثلاثی و لا رباعی بل لفعل ماض احتوی علی اکثر من اربعه نحو انجلی و استخرج و الامر و المصدر منه نحو انجل و استخرج و انجلاء و استخراجا و کذا امر الثلاثی کاخش و امض و انفذا و هو فی اسم و است و هو العجز و ابن و ابنم و هو ابن زیدت علیه میم سمع فحفظ و لم یقس علیه و سمع ایضا فی اثنین و امریء و تانیث لهذه الثلاثه تبع و هی ابنه و اثنتان و امراه و فی ایمن فی القسم قال ابن هشام و ینبغی ان یعدوا ال الموصوله و ایم لغه فی ایمن فان قالوا هی ایمن فحذفت اللام قلنا فی جوابهم و ابنم هو ابن فزیدت المیم قلت و علی هذا ینبغی ان یعدوا ایضا ام لغه فیه فاعلم. همز ال

المعرفه کذا ای وصل و هذا اختیار لمذهب سیبویه و الخلیل یقول انه قطع کما تقدم فی بابه مبینا و یخالف همزها

ما قبله فی انه یبدل مدا فی الاستفهام نحو آلذکرین الانعام او یسهل نحو:

«الحق ان دار الرباب تباعدت

او انبت حبل ان قلبک طائر»

الإبدال

أحرفُُ الإبدال هدأت موطیا

فأبدل الهمزه من واوٍ ویا

آخراً اثر ألِفٍ زیدَ و فی

فاعل ما أعلَّ عیناً ذا اقتفی

والمدُّ زیدَ ثالثاً فی الواحد

همزاً یُری فی مثل کالقلائد

کذاک ثانی لیّنین اکتنفا

مدَّ مفاعل کجمعٍ نیّفا

وافتح ورُدَّ الهمز یا فیما أعِلّ

لاماً و فی هراوهٍ جُعِل

واواً وهمزاً أوّل الواوین رُدَّ

فی بدء غیر شبه ووُفیَ الأشدُّ

ومدّاً ابدِل ثانیَ الهمزین من

کلمهٍ ان یسکُنْ کآثر وائتمن

إن یُفتح اثر ضمٍّ او فتحٍ قُلِب

واواً ویاء إثر کسرٍ ینقلب

ذو الکسر مطلقا کذا و ما یُضمُّ

واواً أصر ما لم یکن لفظاً أتمُّ

فذاک یاءً مُطلقاً جا وأؤمُّ

ونحوهُ وجهین فی ثانیه أم

ویاءً اقلب ألِفاً کسراًً تلا

أو یاءَ تصغیرٍ بواوٍ ذا افعلا

فی آخرٍ أو قبل تا التأنیث أو

زیادتی فعلان ذا أیضاً رأوا

فی مصدر المعتلِّ عیناً و الفعل

منهُ صحیحّ غالباً نحوُ الحِوَل

وجمعُ ذی عینٍ أعِلَّ أو سکن

فاحکم بذا الإعلال فیه حیث عنّ

وصحَّحوا فعلهً و فی فِعَل

وجهان و الإعلالُ أولی کالخِیَل

والواو لاماً بعد فتحٍ یا انقلب

کالمعطیان یرضیان ووَجَب

إبدالُ واوٍ بعد ضمَّ من ألِف

ویا کموقنٍ بذا لها اعتُرف

ویُکسرُُ المضمومُ فی جمعٍ کما

یُقالُ هیمّ عند جمع أهیما

وواواً اثرَ الضّمَّ رُدَّ الیا متی

ألفی لام فعلٍ او من قبل تا

کتاء بانٍ من رمی کقدره

کذا إذا کسَبُعان صیَّرَه

وإن تکن عیناً لِفعلَی وصفاً

فذاک بالوجهین عنهم یُلفی

فصل

من لامِ فعَلی اسماً أتی الواو بدل

یاءٍ کتقوی غالباً جا ذا

بالعکس جاء لام فُعلی وصفاً

وکونُ قصوی نادراً لا یخفی

فصل

إن یَسْکن السابق من واوٍ ویا

واتصلا و من عروضٍ عزیا

فیاءَ الواو

اقلِبن مُدغما

وشذَّ مُعطی غیر ما قد رُسما

من واوٍ او یاءٍ بتحریک أصِل

ألِفاً ابدِل بعد فتحٍ مُتّصل

إن حُرِّک التالی و إن سُکِّنَ کفّ

إعلال غیرِ اللام و هی لا یُکفّ

إعلالها بساکنٍ غیر ألِف

أو یاء التشدیدُ فیها قد ألِف

وصحّ عینُ فعَلٍ وفعِلا

ذا أفعَلِ کأغیَدٍ وأحولا

وإن یبِنْ تفاعلّ من افتعل

والعینُ واوّ سَلِمَت و لم تُعلّ

وإن لحرفین ذا الإعلالُ استُحِق

صُحِّحَ أوّلّ وعکسّ قد یحِق

وعینُ ما اخرهُ قد زیدَ ما

یخصُّ الاسمَ واجب? أن یسلما

وقبل یا اقلب میماً النونَ إذا

کان مسکّناً کمن بتّ انبذا

فصل

لساکنٍ صحَّ انقلِ التحریک من

ذی لینٍ آتٍ عین فعل کأبِن

ما لم یکن فعلَ تعجُّبٍ و لا

کابْیَضَّ أو أهوی بلامٍ عُلِّلا

ومثلُ فعلٍ فی ذا الاعلال اسمُ

ضاهی مضارعاً وفیه وسمُ

ومِفعَلّ صحِّح کالمفعال

وألِف الإفعال واستفعال

أزل لذا الإعلال والتا الزم عِوَض

وحذفها بالنّقل رُبَّما عرَض

وما لإفعالٍ من الحذف و من

نقلٍ فمفعولّ به أیضا قمَن

نحوُ مبیعٍ ومصونٍ وندر

تصحیح ذی الواو و فی ذی الیا اشتهر

وصحِّح المفعول من نحو عدا

وأعلل ان لم تتحرَّ الأجودا

کذاک ذا وجهین جا الفعُولُ مِن

ذی الواو لام جمعٍ او فردٍ یعنّ

وشاع نحوُ نیَّمٍ فی نُوِّم

ونحو نُیَّامٍ شذوذهُ نُمی

فصل

ذو اللین فاتا فی افتعالٍ أبدلا

وشذّ فی ذی الهمز نحو ائتکلا

طاتا افتعالٍ رُدَّ إثرَ مُطبق

فی ادَّانَ وازدد وادَّکِر دالاً بقی

فصل

فا أمرٍ او مضارعٍ من کوعَد

احذِف و فی کعدهٍ ذاک اطَّرد

وحذفُ همز أفعَلََ استمرَّ فی

مضارعٍ وبنیتیْ مُتَّصف

ظِلت وظَلت فی ظَلِلتُ استعمِلا

وقِرنَ فی اقرِرنَ وقَََرنَ نُقِلا

هذا باب الابدال

احرف الابدال عدها فی التسهیل ثمانیه و زاد هنا الهاء و تقدم انها تبدل من التاء فی الوقف علی نحو رحمه و نعمه فصارت تسعه یجمعها قولک هدات موطیا فابدل الهمزه ای اجعلها بدلا من واو و من یا حال کون کل منهما آخرا اثر الف زید نحو رداء و کساء

بخلاف تعاون و تباین

لعدم تطرفهما و نحو غزو و ظبی لعدم تلوها الالف و نحو واو و آی لاصاله الالف.

و فی اسم فاعل ما ای فعل اعل عینا ذا ای ابدال الهمزه من واو و من یاء اقتفی کبائع و قائل بخلاف ما لم تعل عینه و ان اعتلت نحو عین فهو عاین و عور فهو عاور و الاعلال اعطاء الکلمه حکمها من حذف و قلب و نحو ذلک و الاعتلال کونها حرف عله و المد الذی زید ثالثا فی الواحد همزا یری بالابدال فی جمعه علی مفاعل مثل کالقلائد و الصحائف و العجائز بخلاف الذی لم یزد نحو مفازه و مفاوز و مسیره و مسایر و مثوبه و مثاوب

کذاک یبدل همزا ثانی حرفین لینین اکتنفا مد مفاعل ای وقع احدهما قبله و الاخر بعده و توسطهما کجمع شخص نیفا علی نیائف و اول علی اوائل و سید علی سیائد بخلاف نحو طواویس و قدرت فاعل جمع المحذوف المنوی بشخصتبعا للکافیه و افتح و رد الهمز المبدل من ثانی اللینین المکتنفین مد مفاعل یا فیما اعل لاما منه کقضیه و قضایا اصلها قضائی فابدلت الهمزه یاء مفتوحه فانقلبت الیاء المتطرفه الفا لتحرکها و انفتاح ما قبلها.

و الهمزه فی مثل هراوه اذا جمع جعل واوا لانه حینئذ یصیر هرائی فتفتح الهمزه للاستثقال فتقلب الیاء الفا لما سبق فیصیر هراءا فیکره اجتماع الامثال ففعل به ما ذکر و قیل هراوی و همزا اول الواوین رد اذا کانا متوالیین فی بدء کلمه غیر شبه ووفی الاشد کاواصل و اصله وواصل بخلاف ما اذا کان فی بدء شبه ووفی و هو کل ما ثانی واویه منقلبه عن الف فاعل

اذ اصله وافی فلا یرد همزا.

فصل: و مدا ابدل ثانی الهمزین من کلمه ان یسکن ذلک الهمز ثم المد یکون من جنس الحرکه التی قبلها کاثر اصله ااثر و ائتمن بضم التاء اصلها اوتمن و ایثار اصله ائثار و قید الهمز بالسکون لان فی غیره تفصیلا اشار الیه بقوله ان یفتح ثانی الهمزین و کان اثر همز ذی ضم او فتح قلب واوا کاواخذ اصله آخذ و اوادم اصله آدم و یاء ان کان المفتوح اثر ذی کسر ینقلب کایم

مثال اصبع من الام اصله ائمم فنقلت فتحه المیم الاولی الی الهمزه توصلا الی الادغام ثم ابدلت الهمزه یاء و الهمز ذو الکسر مطلقا سواء کان اثر ضم او فتح او کسر کذا ای ینقلب یاء کاینه ای اجعله یئن و ایمه و ایم مثال الاثمد من الام.

و ما یضم من ثانی الهمزتین واوا اصر مطلقا ما دام لم یکن لفظا اتم بان لم یکن فی آخر الکلمه کاوم مثال ابلم من الام و اوب جمع اب و اوم مثال اصبع بضم الباء من الام ان کان اتم اللفظ فذاک یاء مطلقا سواء کان اثر ضم او فتح او کسر و کذا سکون جا کالقرئی و القرای و القرئی و قرای امثله برثن و جعفر

و زبرج و قمطر من القرء و الیاء فی الاخیر سالمه لسکون ما قبلها و فی الثالث ساکنه لانها کیاء قاض و فی الثانی مقلوبه الفا و فی الاول فعل بها ما فعل باید من تسکینها و ابدال الضمه قبلها کسره و اؤم و نحوه و هو کل ذی همزین الاول مفتوح و الثانی مضموم وجهین القلب و التصحیح فی ثانیه ام ای اقصد.

فصل:

و یاء اقلب الفا کسرا تلا کمصباح و مصابیح و مصیبیح او تلا یاء تصغیر کغزال و غزیل بواو ذا ای القلب یاء افعلا ان کانت فی آخر بعد کسر کرضی اصله رضو اذ هو من الرضوان

بخلاف الواقعه وسطا کعوض او کانت قبل تا التانیث کشجیه اصله شجوه اذ هو من الشجو او کانت قبل زیادتی فعلان و هما الالف و النون کغزیان مثال قطران من الغزو. ذا ای قلب الواو یاء ایضا راوا مجیئه فی مصدر الفعل المعتل عینا من الموزون بفعال کصام صیاما بخلاف المصحح و ان کان معتلا کلاوذ لواذا و الموزون بغیر فعال کما قاله و الفعل منه ای من المعتل عینا صحیح غالبا نحو الحول مصدر حال.

و جمع اسم ذی عین اعل او سکن و تلاه الف فاحکم بذا الاعلال ای قلب الواو یاء فیه حیث عن نحو دار و دیار و ثوب

و ثیاب بخلاف ذی العین المصحح کطویل و طوال و الساکن الذی لم یتله فی الجمع الف کما قال و صححوا فعله فقالوا کوز و کوزه و فی فعل وجهان الاعلال و التصحیح و الاعلال اولی کالحیل جمع حیله و من التصحیح حاجه و حوج.

و الواو ان کان لاما رابعا فصاعدا واقعا بعد فتح یا انقلب کالمعطیان اصله المعطوان و کذا یرضیان اصله یرضوان و وجب ابدال واو بعد ضم ای اخذها بدلا من الف کبویع

و یا ساکنه مفرده فی غیر جمع کموقن بذا ای القلب واوا لها اعترف کمثال المصنف اذ اصله میقن لانه من الیقینc بخلاف المتحرکه کهیام و المدغمه کحیض و الکائنه فی جمع لها حکم آخر و هو قلب الضمه قبلها کسره کما قال و

یکسر المضموم قبل الیاء الساکنه فی جمع کما یقال هیم عند جمع اهیما و واوا اثر الضم رد الیا متی الفی لام فعل کنهو الرجل اذا کمل نهیه ای عقله اصله نهی او الفی لام اسم من قبل تاء التانیث کتاء بان من رمی کمقدره فانه یقول مرموه و الاصل مرمیه

کذا ترد الیاء واوا لوقوعها اثر ضم اذا البانی کسبعان بضم الباء صیره ای بناه من رمی فانه یقول رموان و الاصل رمیان و ان تکن الیاء عینا لفعلی بضم الفاء حال کونها وصفا فذاک بالوجهین الاعلال و التصحیح و قلب الضمه حینئذ کسره عنهم یلفی ککوسی و کیسی مؤنث اکیس بخلاف فعلی اسما فلا یجوز فیه الا الاعلال کطوبی لشجره

فصل: فی نوع من الابدال من لام فعلی بفتح الفاء حال کونه اسما اتی الواو بدل یاء کتقوی اصله تقیا لانه من وقیت بخلاف فعلی وصفا کصدیا و قوله غالبا جا ذا البدل لا دائما احتراز من نحو ریا بمعنی رائحه بالعکس ای بعکس اتیان الواو بدل الیاء و هو اتیان الیاء بدل الواو جاء لام فعلی بالضم حال کونه وصفا کالعلیا بخلافه اسما کحزوی و کون قصوی الوصف المصحح نادرا لا یخفی علی اهل الفن

فصل: فی نوع منه ان یسکن السابق من واو و یا و اتصلا فی کلمه واحده و من عروض للسابق او للسکون عریا فیاء الواو اقلبن مدغما بعد القلب فی الیاء الاخری کهین اصله هیون بخلاف ما اذا لم یتصلا کابنی وافد او کان السابق او السکون عارضا کرویه مخفف رؤیه و قوی مخفف قوی.

و شذ معطی غیر ما قد رسما کالاعلال العارض السابق من قولهم ریه و ترکه مع استیفاء الشروط

فی قولهم ضیون و الاعلال بقلب الیاء واوا فی قولهم هو نهو عن المنکر.

فصل: من یاء او واو متحرکین بتحریک اصل ای کان اصلا الفا ابدل ان وقعا بعد فتح متصل و ان حرک التالی لهما کقال و باع الاصل بیع و قول بخلاف ما اذا لم یحرکا کالبیع و القول او حرکا بتحریک عارض کجیل و توم مخففی جیئل و توام او وقعا بعد غیر فتح کعوض او بعد فتح منفصل کان یزید ومق او لم یحرک تالیها کما ذکره بقوله و ان سکن کف اعلال یاء او واو غیر اللام کبیان و طویل و هی ای اللام الیاء او الواو لا یکف اعلالها بابدالها الفا بساکن یقع بعدها غیر الف او یاء التشدید فیها قد الف کیخشون و یمحون الاصل یخشیون و یمحوون و الالف المبدله محذوفه لالتقاء الساکنین بخلاف الساکن الالف کغلیان و نزوان و الیاء المشدده کغنوی و علوی.

و صح عین مصدر علی فعل بفتح العین و ماض علی فعلا بکسرها حال کون کل منهما ذا اسم فاعل علی افعل کاغید ای کمصدره و هو غید و ماضیه و هو غید و نحو احولا ای مصدره و هو حول او ماضیه و هو حول.

و ان یبن ای یظهر تفاعل ای معناه و هو التشارک من لفظ افتعل و الحال ان العین واو سلمت جواب ان و لم تعل کاجتوروا بمعنی تجاوروا بخلاف ما اذا لم یظهر فیه التفاعل کارتاب و اقتاد و الاصل ارتیب و اقتود و ما اذا کانت العین یاء کابتاعوا.

و ان لحرفین معتلین فی الکلمه ذا الاعلال استحق بان تحرک

کل و انفتح ما قبله صحح اول و اعل

ثان کالحوی و الحیا و الهوی و عکس و هو اعلال الاول و تصحیح الثانی قد یحق کالغایه و الثایه.

و عین ما آخره قد زید فیه ما یخص الاسم واجب ان یسلما من الاعلال کالهیمان و الجولان و الحیدی و الصوری. و قبل با اقلب میما النون اذا کان مسکنا سواء کانا فی کلمه او کلمتین کمن بت انبذا ای من قطعک اطرحه

فصل: فی نقل حرکه المتحرک المعتل الی الساکن الصحیح لساکن صح انقل التحریک من ذی لین آت عین فعل کابن و اقم و اقام الاصل ابین و اقوم و اقوم بخلاف ساکن اعتل کبایع ثم هذا ما دام لم یکن فعل تعجب کما اقومه و اقوم به و لا مضاعفا کابیض او نحو اهوی مما هو بلام عللا فان کان فلا نقل حملا للاول علی شبهه افعل التفضیل و صونا للثانی عن التباسه بباض من البضاضه لحذف

الفه للاستغناء بتحریک الباء و للثالث عن توالی الاعلال.

و مثل فعل فی ذا الاعلال و هو النقل المعقبه القلب اسم ضاهی مضارعا و فیه وسم ای علامه من علاماته اما وزنه او زیادته کتببیع مثال تحلیء من البیع اصله تبیع و مقام اصله مقوم بخلاف الحاوی

لوزنه و زیادته کابیض و اسود بخلاف غیر المضارعه کما قال و مفعل صحح کالمفعال کالمقول و المسواک.

و الف الافعال و استفعال ازل لذا الاعلال کاقامه و استقامه الاصل اقوام و استقوام نقلت حرکه الواو الی القاف فانقلبت الفا فالتقی ساکنان ففعل ما ذکر ثم لحقته التاء کما قال و التا الزم عوض من الالف و حذفها بالنقل عن العرب ربما عرض و تقدم ذلک فی ابنیه المصادر.

و ما لافعال من الحذف

و من نقل فمفعول به ایضا قمن نحو مبیع و مصون الاصل مبیوع و مصوون نقلت حرکه الیاء و الواو الی ما قبلهما فالتقی

ساکنان فحذفت الواو فیهما و قلبت ضمه مبیع کسره لکراهتهم انقلاب یائه واوا و ندر تصحیح مفعول ذی الواو فقیل فرس مقوود و فی ذی الیا اشتهر التصحیح فقیل مبیوع.

و صحح المفعول المبنی من فعل المفتوح العین المعل اللام بالواو نحو عدا ان تحریت الاجود فقل فیه معدو و اعلل ان لم تتحر الاجودا فقل فیه معدی بخلاف المبنی من فعل مکسورها کمرضی و المعتل اللام بالیاء کمرمی کذاک ذا وجهین التصحیح و الاعلال و ذا بمعنی صاحب

حال عامله قوله جا الفعول بالضم من ذی الواو سواء کانت لام جمع او فرد یعن کعصی و ابو و علو و عتی و من هنا بیانیه.

و شاع نحو نیم بالاعلال فی نوم الذی هو الاصل و نحو نیام فی نوام شذوذه نمی ای نسب لاهل الفن

فصل فی نوع أخر من الابدال

ذواللین ف حال من ذوالمبتداء المخبر عنه بابدل العامل فی قوله تا فی افتعال ابدلا کاتسر و اتصل الاصل اتسر و اوتصل و کذا تصاریفهما و شذ ابدال الفاء تاء فی افتعال ذی الهمز کاتزر و الفصیح ایتزر و اما قوله نحو ائتکلا افتعل من الاکل فمثال لذی الهمز فی الجمله و لیس مما نحن فیه

فصل: طاءاًً مفعول ثان تا افتعال مفعول اول لقوله رد بمعنی صیر تاء افتعال طاء اذا وقع اثر حرف مطبق و هی الصاد و الضاد و الطاء و الظاء کاصطفی و اضطرب و اطعن و اضطلم فان وقع فی اثر دال او زای او ذال نحو ادان و ازدد و

ادکر فانه دالا بقی ای صار اذ اصل هذه الامثله ادتان و ازتد و اذتکر

فصل فی الحذف

فا امر مضارع مصاغ من معتل الفاء کوعد احذف فقل یعد عد و فی مصدره کعده ذاک الحذف اطرد و عوض عنه الهاء آخرا و حذف همز افعل استمر فی مضارع منه کاکرم و هو الاصل فی الحذف لاجتماع الهمزتین و یکرم و تکرم و نکرم محموله علیه طردا للباب

و فی بنیتی متصف بکسر الصاد ای اسمی الفاعل و المفعول منه کمکرم و مکرم. ظلت بفتح الظاء و ظلت بکسرها فی ظللت بفتحها و کسر اللام الاولی الماضی المضاعف المکسور العین المسند الی الضمیر المتحرک استعملا الثانی علی حذف العین بعد نقل حرکتها الی الفاء و الاول علی حذفها و لا نقل و اما الثالث فانه الاصل من الاتمام.

و استعمل قرن بکسر القاف فی اقررن بکسر الراء الاولی علی حذفها بعد نقل حرکتها الی القاف علی قیاس ما تقدم فی

ظللت فیما یظهر و اما قول بعض الشراح ان المحذوف الثانیه ثم نقل کسره الراء فبعید و قرن بفتح القاف فی اقررن نقلا نقله ابن القطاع و قرا به نافع و عاصم فی قوله تعالی و قرن فی بیوتکن الاحزاب و بالکسر قرا الباقون

الإدغام

أول مِثلینِِ مُحرکَین فی

کِلمَهٍ ادغِم لا کمِثل صُففِ

وذُلُلٍ وکِلَلٍ ولَبَبَ

ولا کَجُسَّسٍ و لا کاخصص ابی

ولا کهیللٍٍ وشذَّ فی ألل

ونحوهِ فکّ بنقلٍ فَقبِِل

وحیی افکک وادّغم دون حذر

کذاک نحوُ تتجلی واستتر

وما بتاءین ابتُدِی قد یُقتصر

فیه علی تاکبَیَّن العِبَر

وفکَّ حیثُ مُدغمّ فیه سَکن

لکونه بمُضمَر الرّفع اقترن

نحوُ حللت ما حللته و فی

جزمٍ وشبه الجزم تخییرّ قفی

وفکَّ أفعَل فی التعجُّب التزم

والتزم الإدغامُ أیضاً فی هلُم

وما بجمعهِ عُنِیتُ قد کمل

نظماً علی جُلَّ المهمّات اشتمل

أحصی من الکافیه الخلاصه

کما اقتضی غنیً بلا خصاصه

فأحمد الله مصلیاً علی

محمَّدٍ خیر نبیٍّ أُرسلا

وآله الغرَّ

الکرام البرره

وصحبه المنتخبین الخیره

هذا باب الادغام

بسکون الدال عبر به ایثارا للتخفیف و ان قال ابن یعیش انه عباره الکوفیین و ان الادغام بالتشدید کما عبر به سیبویه عباره البصریین و هو ادخال حرف ساکن فی مثله متحرک کما یؤخذ من کلامهم. اول مثلین محرکین فی کلمه ادغم بعد تسکینه فی الثانی وجوبا کرد یرد و لکن یشترط لذلک ان لا یصدر اولهما کما فی الکافیه نحو ددن و ان لا تکون الکلمه علی اوزان هی فعل بضمه ففتحه کمثل صفف و فعل

بضمتین نحو ذلل و جدد و فعل بکسره ففتحه نحو کلل و فعل بفتحتین نحو لبب و هو ما یشد علی صدر الدابه یمنع الرجل من الاستئخار و ما استرق من الرمل ایضا و ان لا یکون قبل اول المثلین حرف مدغم کجسس و ان لا تکون حرکه آخر المثلین عارضه کاخصص ابی بنقل حرکه الهمزه الی الصاد و ان لا یکون ملحقا کهیلل اذا قال لا اله الا الله فان کان کذلک فهو ممتنع فی الصور کلها.

و شذ فی ما استوفی شروط الادغام مثل الل السقاء بکسر اللام اذا تغیر و نحوه کالحمدلله الملیک الاجلل فک بنقل عن العرب فقبل و لم یقس علیه و اذا کان المثلان یاءین لازما تحریک ثانیهما نحو حیی فیاءه افکک و ادغم ای یجوز لک

کل منهما دون حذر و من الادغام و یحیی من حی عن بینه الانفال کذاک یجوز الوجهان اذا کان المثلان تاءین مصدرین فی الکلمه نحو تتجلی و الفک واضح و من ادغم الحق الف الوصل و قال اتجلی و کذاک یجوز الوجهان اذا کان المثلان تاءین فی افتعل نحو استتر فالفک واضح و

من ادغم نقل حرکه الاولی الی الفاء و اسقط الهمز فقال ستر یستر و ما بتاءین من فعل مضارع ابتدی قد یقتصر فیه علی تا واحده و هی الاولی و تحذف الثانیه کما فی شرح الکافیه تخفیفا و خصت بالحذف لدلاله الاولی علی معنی و هو المضارعه دونها کتبین العبر اصله تتبین.

و فک الادغام من المضاعف وجوبا حیث حرف مدغم فیه

سکن لکونه بمضمر الرفع اقترن لئلا یلتقی ساکنان نحو حللت ما حللنه بالنون و اصله قبل الفک حل و فی جزم ای مجزوم من المضارع و شبه الجزم و هو الامر تخییر بین الفک و الادغام قفی نحو و اغضض من صوتک و فک افعل بکسر العین فی التعجب التزم لئلا تتغیر صیغته المعهوده نحو:

«و قال نبی المسلمین تقدموا

و احبب الینا ان یکون المقدما»

و التزم الادغام ایضا فی هلم و هی اسم فعل بمعنی احضر او فعل امر لا یتصرف مرکبه من ها و لم من قولهم لم الله شعثه ای جمعه فحذفت الالف تخفیفا و کانه قیل اجمع نفسک الینا.

و لما انتهی کلام المصنف علی ما اراده من علمی النحو و التصریف قال و ما بجمعه عنیت بضم العین و حکی ابن الاعرابی فتحها قد کمل بتثلیث المیم نظما ای منظوما علی جل المهمات ای معظم المقاصد النحویه اشتمل. ثم قال ملتفتا من التکلم الی الغیبه احصی هو فعل بمعنی جمع مختصرا بکسر الصاد من الکافیه الشافیه الخلاصه ای النقاوه منها و ترک کثیرا من الامثله و الخلاف و جعله کتابا مستقلا نحو ثلثها حجما و عله ذلک ما ذکره بقوله کما اقتضی لاجل اقتضاء النظم ای طلبه غنی لجمیع الطالبین بلا خصاصه ای بغیر فقر یحصل لبعضهم

و ذلک لا یحصل الا بما فعل اذ الکافیه لکبرها تقصر عنها همم کثیر من الناس فلا یشتغلون بها فلا یحصل لهم حظ من العربیه فشبه الجهل بالفقر من المال و قد قیل العلم محسوب من الرزق هذا ما ظهر لی فی شرح هذا البیت و لم ار من

تعرض له.

فاحمد الله و اشکره عودا علی بدء مصلیا و مسلما علی محمد خیر نبی ارسلا ای ارسله الله الی الناس لیدعوهم الی دینه مؤیدا بالمعجزه و آله الغر جمع اغر و هو من الخیل الابیض الجبهه ای آن هم لشرفهم علی سائر الامه غیر من یستثنی من الصحابه بمنزله الفرس الاغر بین الخیل لشرفه علی غیره منها و یجوز ان یکون اراد باله امته کما هو بعض الاقوال فیه و فی الحدیث انتم الغر المحجلون یوم القیامه من آثار الوضوء الکرام جمع کریم ای الطیبی الاصول و النعوت و الطاهریها البرره جمع بار ای ذوی الاحسان و هو المفسر فی حدیث الصحیحین بان تعبد الله کانک تراه فان لم تکن تراه فانه یراک و صحبه اسم جمع لصاحب بمعنی الصحابی و هو من اجتمع به النبی صلی الله علیه و آله و سلم المنتخبین من الامه المفضلین علی غیرهم منها کما ورد ذلک فی احادیث الخیره بفتح الیاء و یجوز التسکین کما فی الصحاح قال و هو الاسم من قولک اختاره الله

تعالی یقال فلان خیره الله من خلقه. و قد من الله تعالی باکمال هذا الشرح المحرر موشحا من التحقیق و التنقیح بالوشی المحبر محرزا لدلائل هذا الفن مظهرا لدقائق استعملنا الفکر فیها اذا ما اللیل جن متحریا اوجز العباره و خیر الکلام ما قل و دل

 

معتمدا فی دفع الایراد الطف الاشاره لیتنبه اولو الالباب لما له انتحل فربما خالفت الشراح فی بیان او تاویل حکم او تعلیل فحسبه من لا اطلاع له و لا فهم سهوا او عدولا عن السبیل و ما دری انا فعلنا ذلک عمدا لامر مهم جلیل و ربما نقصت حرفا او زدت حرفا فحسبه الغبی اخلالا او توضیحا و کشفا و ما دری ان ذلک لنکته مهمه تدق عن نظره و تخفی فلذلک قلت:

«یا سیدا طالع هذا الذی

فاق نظام الدر و الجوهر»

«لا تعد حرفا منه او کلمه

و للخبیئات به اظهر»

«و روض الذهن اذا مشکل

یبدو و بالانکار لا تبدر»

«فلیس بالشائن شیئا له

فقد اتی المنصف فی اعصر»

فدونک مؤلفا کانه سبیکه عسجد او در منضد برز فی ابان الشباب و تمیز عند الصدور لاولی الالباب و قد قال ابن عباس رضی الله تعالی عنهما ما اوتی عالم علما الا و هو شاب. فالحمد لله الذی هدانا لهذا و ما کنا لنهتدی لو لا ان هدانا الله لقد جائت رسل ربنا بالحق و صلی الله علی سیدنا محمد و علی آله و صحبه و سلم تسلیما کثیرا و رضی الله سبحانه و تعالی عن اصحاب رسول الله اجمعین